Çocukluk döneminden itibaren birçok kişi, uyumlu olmanın, söz dinlemenin ve başkalarını memnun etmenin “iyi insan” olmanın bir parçası olduğunu öğrenerek büyür. Bu öğrenme biçimi, zamanla kişinin kendi isteklerini ifade etmesini zorlaştırabilir. Özellikle yakın ilişkilerde, kişinin kendisini geri plana atması fedakârlık olarak yorumlanabilir. Ancak sağlıklı ilişkiler, tek taraflı uyum üzerinden değil, karşılıklı sınırların ve ihtiyaçların tanınması üzerinden gelişir.

Psikolojide kişisel sınırlar, bireyin kendisini duygusal, zihinsel ve sosyal açıdan koruyabilmesini sağlayan içsel düzenlemeler olarak tanımlanır. Bu sınırlar, kişinin hangi durumlara “evet” ya da “hayır” diyeceğini belirlemesine yardımcı olur. Sınırların net olmadığı durumlarda kişi, kendi ihtiyaçlarını fark etmekte zorlanabilir ve zamanla başkalarının beklentilerine göre yaşamaya başlayabilir.

“Hayır” demekte zorlanan bireylerde en sık görülen duygulardan biri suçluluk hissidir. Kişi, karşı tarafı hayal kırıklığına uğratmaktan ya da bencil olarak görülmekten endişe edebilir. Bu nedenle, kendi sınırlarını ihlal etme pahasına bile olsa uyum sağlamayı seçebilir. Ancak bu durum uzun vadede duygusal yorgunluk, isteksizlik ve içsel bir baskı hissi yaratabilir. Çünkü sürekli başkalarını gözetmek, kişinin kendi ihtiyaçlarını ihmal etmesine neden olur. Bir diğer önemli nokta ise “hayır” ifadesinin çoğu zaman yanlış anlaşılmasıdır. Oysa sağlıklı bir “hayır”, karşı tarafı reddetmek ya da değersizleştirmek anlamına gelmez. Aksine, kişinin kendi kapasitesini, zamanını ve duygusal sınırlarını korumasına yardımcı olur. Bu nedenle sınır koymak bir çatışma değil, sağlıklı iletişimin doğal bir parçasıdır. Net ve sade ifadelerle sınır koymak mümkündür; uzun açıklamalara ya da savunmalara her zaman ihtiyaç yoktur.

Hayatın her alanında herkesi memnun etmek mümkün değildir. Bu nedenle her talebe “evet” demek zorunluluk değildir. Bazen bir isteği reddetmek, kişinin kendisine alan açması ve kendi ihtiyaçlarını gözetmesi anlamına gelir. Bu da kişinin daha dengeli, daha bilinçli ve daha sağlıklı bir yaşam sürmesine katkı sağlar.

Araştırmalar, sağlıklı sınırlar oluşturabilen bireylerin stresle daha iyi başa çıktığını ve ilişkilerinde daha yüksek doyum yaşadığını göstermektedir. Çünkü kişi kendi ihtiyaçlarını bastırmadan ifade edebildiğinde, hem içsel gerilim azalır hem de ilişkiler daha açık ve dengeli bir yapıya kavuşur. Buna karşılık, sürekli uyum sağlamaya çalışan bireylerde zamanla tükenmişlik hissi ve duygusal uzaklaşma görülebilir.

Sınır koymak ilişkileri bitirmek anlamına gelmez. Aksine, ilişkilerin daha gerçek ve sürdürülebilir olmasını sağlar. Çünkü bastırılan duygular zamanla birikir ve kırgınlık, öfke ya da uzaklaşma şeklinde ortaya çıkabilir. Oysa açık iletişim, ilişkilerin daha sağlıklı bir zeminde ilerlemesine yardımcı olur. Kişinin kendisini ifade edebilmesi, karşı tarafla olan bağını zayıflatmaz; aksine daha gerçek bir bağ kurulmasına katkı sağlar.

Hayır diyebilmek doğuştan gelen bir özellik değil, öğrenilebilen bir beceridir. Bu becerinin gelişmesi zaman alabilir ve başlangıçta kişide rahatsızlık hissi oluşturabilir. Özellikle uzun süre kendi ihtiyaçlarını geri plana atmış bireylerde “suçluluk” bu sürecin doğal bir parçası olabilir. Ancak zamanla kişi kendi sınırlarını fark etmeye başladıkça, bu duyguların yoğunluğu azalır ve daha dengeli bir iç dünya oluşur.

Sonuç olarak “hayır” diyebilmek, bireyin hem kendisiyle hem de çevresiyle kurduğu ilişkinin sağlıklı olmasında önemli bir rol oynar. Kişi kendi sınırlarını fark edip ifade edebildiğinde, yalnızca dış dünyayla değil, iç dünyasıyla da daha uyumlu bir ilişki kurar. Çünkü bazen en önemli denge, başkalarına verilen cevaplarda değil, kişinin kendine verdiği değerde saklıdır.

Bir üniversite öğrencisinin günü çoğu zaman saatlerle yarışarak geçer. Yetiştirilmesi gereken ödevler, okunması gereken makaleler ve yaklaşan sınavlar arasında insan kendine vakit ayırmayı unutabilir. Özellikle sürekli başarılı olma baskısı, öğrenciyi yalnızca zihinsel değil duygusal olarak da yorar. Çünkü artık birçok genç için başarısızlık, sadece düşük not almak değil; geleceği kaybetmek gibi algılanmaktadır. Ailelerin beklentileri, çevrenin baskısı ve sosyal medyada görülen “kusursuz başarı hikâyeleri” de bu kaygıyı daha da artırmaktadır. Öğrenciler bazen dinlenirken bile suçluluk hissedebilmekte, sürekli çalışmaları gerektiğini düşünmektedir. Bu durum zamanla tükenmişlik hissine yol açabilmektedir.

Oysa insan yalnızca ders çalışan bir varlık değildir. Arkadaşlarıyla konuşmaya, dinlenmeye, bazen hiçbir şey yapmamaya da ihtiyaç duyar. Fakat yoğun iş yükü öğrencilerin sosyal hayatını sessizce ellerinden alır. Kalabalık sınıfların içinde bile kendini yalnız hisseden gençlerin sayısı az değildir. Belki de modern üniversite hayatının en büyük çelişkisi budur: İnsanların arasında olup kendini giderek daha fazla yalnız hissetmek. Bunun yanında ekonomik sorunlar, barınma sıkıntıları ve gelecek belirsizliği de öğrencilerin üzerindeki baskıyı artırmaktadır. Birçok genç hem derslerini yetiştirmeye hem de maddi ihtiyaçlarını karşılamak için çalışmaya uğraşmaktadır. Bu yoğun tempo içinde öğrenciler çoğu zaman kendi psikolojik sağlıklarını ikinci plana atmaktadır.

Üniversite yılları aynı zamanda bireyin kendini tanımaya çalıştığı bir dönemdir. Gençler bu süreçte hayata dair önemli kararlar verir, gelecekte nasıl bir insan olmak istediklerini düşünürler. Ancak sürekli devam eden akademik baskı, öğrencilerin kendilerini keşfetmelerini zorlaştırabilir. Kimi zaman bir öğrenci sadece başarısız görünmemek için istemediği bir bölümü okumaya devam eder. Kimileri ise hayallerini ertelemek zorunda kalır. Çünkü günümüz üniversite düzeninde çoğu öğrenci için öncelik öğrenmekten çok ayakta kalabilmektir.

Yine de üniversite iş yükünün tamamen gereksiz olduğunu söylemek haksızlık olur. Sorumluluk almak, zamanı doğru kullanmayı öğrenmek ve mücadele etmek insanı geliştirir. Ancak her şeyin fazlası zarar verdiği gibi, aşırı akademik yük de öğrencinin öğrenme isteğini azaltabilir. Bilgiye ulaşmak için başlayan yolculuk, zamanla yalnızca yetiştirme telaşına dönüşebilir. Öğrenciler bazen gerçekten öğrenmek yerine sadece not almak için çalışmaktadır. Bu da eğitimin anlamını yavaş yavaş zayıflatmaktadır.

Sonuç olarak üniversite hayatı, gençlerin yalnızca eğitim aldığı değil aynı zamanda hayatı tanımaya çalıştığı bir dönemdir. Bu dönemin sürekli baskı ve tükenmişlik içinde geçmesi, öğrencilerin hem bugününü hem de geleceğini etkileyebilir. Üniversitelerin yalnızca başarı odaklı değil, öğrencilerin ruhsal ve sosyal ihtiyaçlarını da önemseyen bir anlayış geliştirmesi gerekir. Belki de üniversitelerin öğrencilerden önce başarıyı değil, insanı merkeze koymayı öğrenmesi gerekir.

İnsan ilişkilerinin en temel ihtiyaçlarından biri anlaşılma arzusudur. Bireyler yalnızca konuşmak ya da düşüncelerini ifade etmek için değil, aynı zamanda iç dünyalarının başkaları tarafından görülmesi ve kabul edilmesi için iletişim kurarlar. Ancak günlük yaşamda birçok insan, konuşmasına rağmen anlaşılmadığını ya da hissettiklerini ifade etmekte zorlandığını deneyimlemektedir. Bu durum, kişilerarası ilişkilerde görünmez ama derin bir yorgunluk yaratabilir. Çünkü iletişim yalnızca bilgi aktarımı değil, aynı zamanda duygusal temas kurma çabasıdır.

İletişim kuramları, insanlar arasındaki etkileşimin yalnızca sözcüklerle sınırlı olmadığını; duygular, beklentiler, geçmiş deneyimler ve bağlanma örüntülerinin de bu süreci etkilediğini ortaya koymaktadır (Watzlawick, Bavelas ve Jackson, 1967). Dolayısıyla anlaşılmamak ya da anlatamamak, çoğu zaman tek taraflı bir iletişim sorunu değil, karşılıklı etkileşimin karmaşık bir sonucudur. Birey, bazen kendisini yeterince ifade edemediğini hissederken bazen de söylediklerinin karşı tarafta beklediği karşılığı bulmadığını fark eder.

Bu noktada önemli bir soru ortaya çıkar: İnsan için daha yorucu olan şey anlaşılmamak mıdır, yoksa kendini anlatamamak mı? İlk bakışta bu iki durum birbirine benzer görünse de psikolojik açıdan farklı süreçlere işaret eder. Anlaşılmamak çoğu zaman bireyin dış dünyayla kurduğu ilişkilerde yaşanan bir kopukluk hissini temsil ederken, anlatamamak kişinin kendi iç dünyasıyla kurduğu temasın sınırlı olmasıyla da ilişkili olabilir. Bu yazıda, kişilerarası iletişimde anlaşılma ihtiyacı, duyguların ifade edilmesi ve iletişimde yaşanan kopuklukların psikolojik boyutları ele alınacaktır.

Gelişme

İnsanların anlaşılma ihtiyacı, psikolojide temel sosyal ihtiyaçlardan biri olarak kabul edilmektedir. Baumeister ve Leary (1995), insanların güçlü ve sürekli sosyal bağlar kurma eğiliminin evrimsel ve psikolojik açıdan önemli olduğunu vurgulamaktadır. Bu bağların kurulabilmesi için ise bireylerin yalnızca fiziksel olarak değil, duygusal olarak da birbirlerini tanıyabilmeleri gerekir. Anlaşılma deneyimi, bireyin kendisini değerli ve görünür hissetmesine katkı sağlar. Buna karşılık anlaşılmadığını düşünen bireylerde yalnızlık ve yabancılaşma duygularının arttığı görülmektedir.

Anlaşılmamak çoğu zaman iletişimde yaşanan bir algı farklılığından kaynaklanır. İnsanlar aynı sözleri duyabilir ancak farklı anlamlar yükleyebilir. Bunun temel nedenlerinden biri, bireylerin geçmiş deneyimlerinin ve bilişsel şemalarının iletişim sürecini şekillendirmesidir. Bilişsel psikoloji alanında yapılan çalışmalar, insanların olayları çoğu zaman objektif bir biçimde değil, kendi inanç ve beklentileri doğrultusunda yorumladığını göstermektedir (Beck, 2011). Bu nedenle bir kişinin söylediği söz, karşı tarafın zihinsel filtrelerinden geçerek farklı bir anlam kazanabilir.

Öte yandan anlatamamak da iletişim sürecinin önemli bir boyutudur. İnsanlar bazen ne hissettiklerini tam olarak tanımlayamaz ya da duygularını ifade edecek kelimeleri bulmakta zorlanırlar. Bu durum, psikolojide “duygusal farkındalık” ve “duygu düzenleme” becerileriyle yakından ilişkilidir. Gross (2015), bireyin duygularını tanıma ve ifade etme becerisinin psikolojik iyi oluş için önemli bir faktör olduğunu belirtmektedir. Duygularını ifade etmekte zorlanan bireyler, çoğu zaman içsel gerilim yaşayabilir ve iletişimde daha fazla yanlış anlaşılma deneyimleyebilirler.

Bazı durumlarda ise anlaşılmamak ile anlatamamak birbirini besleyen bir döngü haline gelir. Kişi kendini ifade etmeye çalışır ancak karşı taraftan beklediği geri bildirimi alamadığında geri çekilebilir. Bu geri çekilme, zamanla iletişimin daha yüzeysel hale gelmesine neden olabilir. Böyle bir süreçte birey hem anlatamadığını hem de anlaşılmadığını hissederek daha fazla yalnızlaşabilir.

Bağlanma kuramı da iletişimde yaşanan bu zorlukları anlamak açısından önemli bir çerçeve sunar. Bowlby’nin (1988) çalışmaları, erken dönem ilişkilerin bireyin duygusal ifade biçimini etkilediğini göstermektedir. Güvenli bağlanma geliştiren bireyler genellikle duygularını daha açık ifade edebilir ve başkalarının duygularını anlamakta daha başarılı olabilirler. Buna karşılık kaygılı veya kaçıngan bağlanma örüntülerine sahip bireyler, ilişkilerde ya aşırı ifade ya da duygusal geri çekilme yaşayabilirler. Bu durum iletişimde yanlış anlaşılmaları artırabilir.

Modern yaşamın hızının da anlaşılma deneyimini zorlaştırdığı söylenebilir. Günümüzde insanlar çoğu zaman hızlı ve yüzeysel iletişim biçimleriyle etkileşim kurmaktadır. Dijital iletişim araçları, bilgi paylaşımını kolaylaştırsa da duygusal ifadeyi sınırlayabilmektedir. Araştırmalar, yüz yüze iletişimde bulunan sözsüz ipuçlarının –örneğin mimik, tonlama ve beden dili– anlamın büyük bir kısmını taşıdığını göstermektedir (Mehrabian, 2007). Bu ipuçlarının eksikliği, özellikle yazılı iletişimde yanlış anlamaların artmasına yol açabilir.

Bununla birlikte empati, anlaşılma deneyiminin merkezinde yer alan önemli bir beceridir. Empati, bireyin karşısındaki kişinin duygularını ve bakış açısını anlamaya çalışmasıdır. Rogers (1957), empatik anlayışın sağlıklı iletişimin temel unsurlarından biri olduğunu vurgulamıştır. Empati kurabilen bireyler, karşı tarafın söylediklerinin ardındaki duyguları fark edebilir ve böylece iletişimde daha derin bir bağ kurulabilir.

Ancak empati yalnızca karşı tarafı anlamakla sınırlı değildir; bireyin kendini ifade etme biçimi de bu süreci etkiler. Açık ve dürüst iletişim, ilişkilerde güven oluşturur. Bununla birlikte duyguların ifade edilmesi çoğu zaman kırılganlık gerektirir. İnsanlar reddedilme ya da eleştirilme korkusuyla duygularını saklayabilirler. Bu durum, ilişkilerde yüzeysel bir uyum yaratırken derin bir iletişimin önünde engel oluşturabilir.

Psikolojik açıdan bakıldığında, anlaşılmamak çoğu zaman bireyin sosyal bağlarını tehdit eden bir deneyim olarak algılanır. Sosyal psikoloji araştırmaları, dışlanma ya da reddedilme deneyimlerinin beyinde fiziksel acıya benzer tepkiler oluşturabildiğini göstermektedir (Eisenberger ve Lieberman, 2004). Bu nedenle anlaşılmamak yalnızca bir iletişim problemi değil, aynı zamanda duygusal bir acı kaynağı olabilir.

Diğer taraftan anlatamamak daha içsel bir yorgunluk yaratabilir. Birey duygularını ifade edemediğinde, zihinsel ve duygusal yükünü tek başına taşımak zorunda kalır. Bu durum zamanla içsel bir birikime dönüşebilir. Psikoterapi alanında yapılan çalışmalar, bireylerin duygularını ifade edebildikleri güvenli bir ortamda rahatlama yaşadıklarını göstermektedir (Pennebaker ve Chung, 2011). Bu bulgular, ifade etmenin psikolojik iyilik hali açısından ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak anlaşılmamak ve anlatamamak çoğu zaman birbirinden bağımsız değil, iç içe geçmiş deneyimlerdir. İletişim yalnızca bir kişinin konuşması ya da diğerinin dinlemesi değildir; karşılıklı bir anlam kurma sürecidir. Bu süreçte hem ifade hem de anlayış eşit derecede önem taşır.

Sonuç

İnsan ilişkilerinde yaşanan birçok zorluk, aslında iletişimde kurulamayan anlam köprülerinden kaynaklanmaktadır. Anlaşılmamak bireyin kendisini görünmez hissetmesine yol açarken, anlatamamak içsel bir yalnızlık duygusu yaratabilir. Bu iki deneyim farklı yönlerden yorucu olsa da çoğu zaman aynı iletişim döngüsünün parçalarıdır.

Sağlıklı iletişim, yalnızca doğru kelimeleri seçmekten ibaret değildir. Empati, duygusal farkındalık ve açık iletişim becerileri bu sürecin temel bileşenleridir. İnsanların hem kendilerini ifade edebilecekleri hem de karşı tarafı anlayabilecekleri ilişkiler kurmaları, psikolojik iyi oluş açısından önemli bir koruyucu faktör olarak değerlendirilmektedir.

Bu nedenle iletişimde yaşanan sorunları yalnızca “doğru anlatamamak” ya da “karşı tarafın anlamaması” şeklinde tek taraflı açıklamak yerine, karşılıklı bir etkileşim süreci olarak görmek daha gerçekçi bir yaklaşım olacaktır. Anlaşılmak kadar anlamaya çalışmak da iletişimin önemli bir parçasıdır. Bireyler bu iki beceriyi birlikte geliştirdiklerinde, ilişkilerde daha derin ve anlamlı bağlar kurmak mümkün hale gelir.

Sonuç olarak, insanın en büyük ihtiyaçlarından biri görülmek ve duyulmaktır. Bu ihtiyaç karşılandığında iletişim yalnızca bilgi aktarımı olmaktan çıkar; karşılıklı bir anlayış ve yakınlık alanına dönüşür. Belki de iletişimin asıl amacı, haklı çıkmak ya da kendini kanıtlamak değil, birbirimizin dünyasına gerçekten dokunabilmektir.

Kaynakça

Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529. Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (2nd ed.). Guilford Press. Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books. Eisenberger, N. I., & Lieberman, M. D. (2004). Why rejection hurts: A common neural alarm system for physical and social pain. Trends in Cognitive Sciences, 8(7), 294–300. Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological Inquiry, 26(1), 1–26. Mehrabian, A. (2007). Nonverbal communication. Aldine Transaction. Pennebaker, J. W., & Chung, C. K. (2011). Expressive writing: Connections to physical and mental health. Oxford Handbook of Health Psychology. Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103. Watzlawick, P., Bavelas, J. B., & Jackson, D. D. (1967). Pragmatics of human communication. Norton.

İnsan anlaşılmadığını hissettiğinde yalnızlaşır, görülmediğini düşündüğünde geri çekilebilir ya da savunmaya geçebilir. Sağlıklı iletişim ise bireyin “duyuluyorum, anlaşılıyorum ve ciddiye alınıyorum” algısını güçlendirir. Bu algı, özsaygının ve duygusal güvenliğin temel taşlarından birini oluşturur.

İletişim sorunları çoğu zaman ilişkilerin kendisinden değil, iletişim biçimlerinden kaynaklanır. Suçlayıcı, genelleyici ya da eleştirel ifadeler çatışmayı derinleştirirken; açık, dürüst ve saygılı ifadeler bağ kurmayı kolaylaştırır. Bu nedenle iletişim, ilişkileri kurtaran ya da yıpratan en güçlü araçtır.

Bu bağlamda “sen dili” ve “ben dili”, kişilerarası iletişimde kullanılan iki farklı yaklaşımı ifade etmektedir. Bu iki dil biçimi arasındaki fark, özellikle duygusal tepkiler, çatışma süreçleri ve ilişki doyumu üzerinde belirgin birçok etki yaratmaktadır.

Sen Dili: Yargı ve Savunma Döngüsü

Sen dili, genellikle karşı tarafı merkeze alan, eleştirel ve suçlayıcı bir anlatım biçimidir. “Sen her zaman geç kalıyorsun” ya da “Sen hiç dinlemiyorsun” gibi vb. ifadeler, bireyin davranışını genelleyen ve kişiliğine yönelen, özgüven zedeleyen mesajlar içerir. Psikolojik açıdan değerlendirildiğinde, bu tür ifadeler karşı tarafta tehdit algısını artırmakta ve savunmacı tepkilerin ortaya çıkmasına neden olabilmektedir. Savunma mekanizmalarının devreye girmesiyle birlikte iletişim, kişinin kendisini korumaya yöneltmesiyle bir noktada kitleniyor. Böylece kişiler birbirini anlamaya yanaşmıyor ve çözüm üretmekten uzaklaşıyor. Bu durum, ilişkilerde mesafe ve çatışma döngüsünü besleyebilir aynı zamanda kişi için yıpratıcı ve zarar verici olabilir. Sen dili kişiyi kızgınlık, öfke ve nefret gibi duygulara sevk edebilir.

Ben Dili: Duygusal Farkındalık ve Olgunluk

Ben dili ise bireyin yaşadığı durumu, kendi duygu, düşünce, ihtiyaçları ve beklentileri üzerinden ifade etmesine olanak tanıyan bir iletişim biçimidir. Bu yaklaşımda kişi, karşı tarafı suçlamadan kendi içsel deneyimini aktarır. Örneğin, “Benim için zamanında buluşmak önemli” ya da “Bu konuda farklı düşündüğümüzü fark ediyorum” gibi ifadeler, hem duygusal farkındalığı hem de karşılıklı anlayışı destekler. Ben dili, bireyin duygusal sorumluluğunu üstlenmesini sağlarken, karşı tarafta empatiyi ve iş birliğini artırmaktadır. Ben dili ile konuşurken bireyler kendini güvende ve rahat hisseder bunlarda kişilerarası yakınlaşmayı sağlar.

Örnekler

• Sen Dili: “Sinirimi bozuyorsun! Sandalyemi çekiştirip durma.”

• Ben Dili: “Sandalyemin çekiştirilmesinden hoşlanmıyorum.”

• Sen Dili: “Çok kabasın! Sürekli sözümü kesip duruyorsun.”

• Ben Dili: “Bir şey söylemeye başlayıp da bir türlü sonunu getiremediğim zaman çok rahatsız oluyorum.”

• Sen Dili: “Senin yüzünden treni kaçırdık. Zamanında gelmediydin.”

• Ben Dili: “Benim için önemli olan zamanında hareket etmek.”

• Sen Dili: “Sen beni ciddiye almıyorsun.”

• Ben Dili: “Ciddiye alınmadığım zaman kendimi kötü hissediyor ve ne yapacağımı bilemiyorum.”

• Sen Dili: “Sen sürekli telefonla oynuyorsun bana hiç zaman ayırmıyorsun.”

• Ben Dili: “Sürekli telefonla oynandığında kendimi yalnız hissediyorum bu durum beni yıpratıyor.”

• Sen Dili: “Sen sorumluluk almayı zaten bilmiyorsun.”

• Ben Dili: “Sorumluluklar yerine getirilmediğinde işlerimiz aksıyor bu da beni kaygılandırıyor.”

• Sen Dili: “Beni sürekli görmezden gelmenden bıktım artık.”

• Ben Dil: “Görmezden gelindiğimde kendimi çaresiz hissediyorum.”

Sen dili ve ben dili arasındaki temel farklar birkaç noktada özetlenebilir. Sen dili çoğunlukla suçlayıcı ve saldırgan bir ton taşırken, ben dili daha açık, sakin ve yapıcıdır. Sen dili karşı tarafı eleştirmeye ve savunmaya iterken, ben dili bireyin kendi duygularını ifade etmesine ve karşılıklı anlayışın gelişmesine zemin hazırlar. Bu nedenle sen dili çatışmayı derinleştirebilirken, ben dili daha sağlıklı ve işlevsel bir iletişim ortamı oluşturabilmektedir.

İlişkisel ve Terapötik Etkiler

Araştırmalar, ben dili kullanımının çatışma çözme becerilerini güçlendirdiğini ve ilişkisel doyumu olumlu destekleyip artırdığını göstermektedir. Ben dili kişinin duygularını fark etmesi ve ifade edebilmesi açısından önemli ve etkili bir araç olarak görülebilir. Ben dili, yalnızca bir iletişim tekniği değil aynı zamanda bireyin kendisiyle kurduğu ilişkinin de bir yansımasıdır. Kendi duygusunu tanıyabilen birey, karşısındakiyle daha sağlıklı bir bağ kurabilmektedir.

Kısaca, ben dili yalnızca bir iletişim tekniği değil, aynı zamanda bireyin kendisiyle ve başkalarıyla kurduğu ilişkinin niteliğini yansıtan bir farkındalık biçimi olarak karşımıza çıkmaktadır. Duygularını kabullenerek, dürüstçe ifade edebilen bireyler, ilişkilerinde daha güvenli, açık ve sürdürülebilir bağlar kurabilmektedir. Bu yönüyle ben dili, kişilerarası iletişimde psikolojik iyilik hâlini destekleyen önemli bir enstrüman olarak değerlendirilebilirdir.

Kaynakça

Voltan-Acar, N. (2020). Yeniden terapötik iletişim. Nobel Akademik Yayıncılık. Rosenberg, M. B. (2015). Şiddetsiz iletişim: Bir yaşam dili (Çev. S. Taşkent). İstanbul: Remzi Kitabevi. Gordon, T. (2013). Etkili öğretmenlik eğitimi. İstanbul: Profil Yayıncılık. Corey, G. (2017). Psikolojik danışma, psikoterapi kuram ve uygulamaları. Ankara: Mentis Yayıncılık.

İletişimin en önemli enstrümanı bedendir. İnsanlar bedeni aracılığıyla, farkında olarak veya olmayarak çevresine pek çok mesaj verir. İnsan beyni, sözel olmayan ipuçlarını sözel mesajlara göre çok daha hızlı işler. Bu sebeple karşımızdaki kişinin niyetini anlamak için kelimelerden ziyade beden dili daha önemli bir konumdadır. Konuşma dili elbette önemlidir; ancak beden dili çoğu zaman çok daha net, tutarlı ve güçlü ipuçları sunar.

Araştırmalar da bunu desteklemektedir: Bedenimizin aktardığı mesajlar iletişimin yaklaşık %60’ını oluştururken, sözler %10; sesin etkisi ve tonlama ise %30’luk bir yere sahiptir (Siegman & Feldstein, 2014). Bu oranlar, beden dilinin özellikle duygu ve niyet aktarmada ne kadar belirleyici olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Örneğin sınıfta ders anlatan bir öğretmenin jest ve mimikleri, el ve kol hareketleri; önemli noktaları vurgulamak, öğrencilerin dikkatini toplamak ve derse katılımı artırmak için oldukça etkili araçlardır. Göz teması da iletişimde vazgeçilmezdir; öğretmenin kurduğu doğal göz teması, karşı tarafa dikkat, saygı ve güven verir. Bu da öğrencilerin kendilerini daha değerli hissetmesine ve derse daha fazla bağlanmasına katkı sağlar (Ekman & Friesen, 1975).

İlişkilerde Beden Dili

İnsanlık tarihi boyunca beden dili ilişkilerde önemli bir araç olmuştur. Asırlar geçse de önemini kaybetmemiş; bugün hâlâ pek çok kültürde evrensel olarak algılanabilen mesajlar taşımaktadır. Elbette kültürden kültüre değişen detaylar vardır; ancak temel ifade biçimlerinin büyük bir kısmı benzer duyguları çağrıştırır. Sosyologların altını çizdiği nokta ise şudur: Vücut dilinin birçok unsuru (yürüyüş, el hareketleri, yakınlık gibi) doğuştan gelmez; sosyal ve kültürel olarak şekillenir ve zamanla öğrenilir (Hrisca, 2011).

Charles Darwin, 1872’de yayımladığı The Expression of the Emotions in Man and Animals adlı eserinde beden dilinin evrimsel kökenlerine dikkat çekmiş ve yüz ifadelerinin duyguların evrensel göstergeleri olduğunu savunmuştur. Günümüzde yapılan araştırmalar ise beden dilinin yalnızca yüz ifadeleri ve jestlerden ibaret olmadığını; duruş, giyim, saç, takı gibi “statik” görsel unsurların da iletişimin önemli birer parçası olduğunu göstermektedir (Hrisca, 2011). Bu unsurlar, karşı tarafa ilk izlenimi veren, dikkati çeken ve çoğu zaman sözlerden önce etki bırakan göstergelerdir.

Bunun yanı sıra, nöropsikolojik çalışmalar insanların karşısındaki kişinin beden duruşu ve yüz ifadesine bakarak saniyeler içinde duygu ve niyet tahmini yaptığını ortaya koymaktadır. Yani beden dili yalnızca iletişim aracı değil; aynı zamanda hızlı karar verme süreçlerinde devreye giren bir rehber niteliğindedir.

Beden Dilinin Günlük İlişkilerdeki Yansımaları

Beden dilini ilişkilerde pek çok şekilde gözlemleyebiliriz. Örneğin bir iş görüşmesinde karşımızdakinin tokalaşma biçimi, göz teması kurup kurmaması ya da kısa süreli duraksamaları bize onun özgüveni hakkında ipuçları verir.

Arkadaşlık ilişkilerinde samimi bir gülümseme, omuzların rahat olması veya kişinin bize doğru eğilmesi güven duygusunu artırırken; kolların sıkıca çaprazlanması, ayakların kapıya yönelmesi ya da göz temasından kaçınmak mesafenin korunduğunu hissettirir.

Hoşlandığımız kişinin yanında göz kenarlarımız kısılıncaya kadar gülmek, vücudumuzun ona doğru yönelmesi, ayaklarımızın ona dönük olması o kişiye duyduğumuz samimiyeti ve ilgiyi gösterir.

FBI’da uzun yıllar davranış analisti olarak görev yapan Joe Navarro’nun bu konuda dikkat çekici tespitleri vardır:

• Göz bebeklerindeki büyüme genellikle merak ve hoşlanmayı işaret eder.

• Hoşlandığımız kişiye yaklaşır, dizlerimizi ve bedenimizi ona doğru döndürürüz; hoşlanmadığımız kişiden ise fark etmeden uzaklaşır veya bir beden parçamızı ondan uzağa yöneltiriz.

• Açık avuç içleri, rahat omuzlar, doğal göz teması, güvenli ve samimi bir bağın göstergelerindendir.

• Gerçek gülümsemede göz kenarlarında kaz ayakları oluşur; sahte gülümsemede bu kaslar çalışmaz.

• Navarro’ya göre bedenin en dürüst kısmı ayaklardır:

  • Ayakların kapıya yönelmesi → uzaklaşma isteği

  • Karşı tarafa yönelmesi → ilgi, merak, bağlılık

• Yarım gülümseme (tek taraflı gülümseme) çoğu zaman üstünlük, savunma veya küçümseme anlamı taşıyabilir.

Sonuç

Beden dili bize insanlar ve ilişkiler bağlamında çok şey söyler. Beden dilini doğru bir şekilde kullanmak ve ipuçlarını takip etmek insan ilişkilerinde çok daha iyi bir konumda olmamızı sağlar. Empatimizi artırır, karşımızdaki kişiyi anlamamıza yardımcı olur ve sağlıklı bir iletişim ortamının yaratılmasına rehberlik eder.

Günlük yaşamdaki aile, partner, arkadaşlık ve iş ilişkileri gibi pek çok konuda beden dili bize yol gösterir. Bu ilişkilerde beden dilini doğru okumak bizi yanlış anlaşılmalardan korur ve ilişkilerimizi güçlendirir.

Tabii ki bu noktada şunu unutmamak gerekir: Beden dili, karşımızdaki kişiyi hızlıca yargılamak için değil; daha derin bir farkındalık ve empati geliştirmek için kullanılmalıdır.

İnsanın hayattaki en temel isteklerinden birisi nedir?
Çoğu zaman karmaşık gelir belki bu soru. Ama hayattaki en temel isteğimiz aslında çok basittir: Konuşmak ve anlaşılmak isteriz.

İletişimin tarihi, insanlık tarihinin kendisidir.
Geçmişe gidelim, insanlık tarihinin ilk çağlarına… Mağara duvarlarına çizilen şekiller… İnsanlar bunları o zaman canları sıkıldığı için mi yaptı? Hayır. Aslında tamamen yaşantılarını, karşılaştıkları durumları ve biraz da iç dünyalarındaki duyguları başkalarına aktarmak istediler. O zaman bunun adı henüz konmamıştı ama bugün açık bir şekilde anlayabiliyoruz ki bu, onların birbirleriyle iletişim kurma biçimiydi.

Zaman ilerledi ve 20. yüzyılın başlarında iletişim artık bir bilim alanıydı.
Paul Watzlawick, insanlararası iletişim psikolojisi çalışmalarını yürüten en etkili isimlerden birisidir. Paul, iletişimin temelini Pragmatics of Human Communication kitabında şöyle ifade eder:

“One cannot not communicate.”
İletişmemek mümkün değildir!

Yani sessizlik bile kendi içinden bir mesaj taşır; kaçmak, geri çekilmek ya da uzak durmak bile karşı tarafa bir mesaj verir.

Tüm bu bilimsel teoriler ve psikolojinin alt dalları bize şunu gösterdi: İnsanın iletişim kurma nedeninin aslında çok daha derinde saklandığını.

Bazen yaşadığımız o tüm duygular; hüzünler, niyetler, acılar, endişeler, korkular, kırılganlıklar ya da umutlar… Hepsi içimizde bir yere sıkışır. Kendine o bedenden, o zihinden bir çıkış yolu arar. Başka bir ruha, seni anlayan iki çift göze ulaşmak ister.

İnsan, varlığını ancak bir başkası tarafından karşılık bulduğunda tamamlanmış hisseder. Çünkü anlattığın, anlaşıldığın yerde tamamlanırsın.

Yansıtılmış Benlik: Kendimizi Başkasının Gözünde Görmek

Psikolojide buna “yansıtılmış benlik” denir. Yansıtılmış benliğin ilk ve en bilinen temeli Charles Horton Cooley’e aittir.

Cooley’e göre:

• Başkalarının bizi nasıl algıladığını hayal ederiz.

• O algıya göre kendimizi değerlendiririz.

• Bu değerlendirme bazen benlik saygımızı ve kişilik algımızı şekillendirir.

• Birey, kendisi hakkındaki algısını diğer insanların ona nasıl tepki verdiğine bakarak değiştirir.

Daha basit anlatımıyla:
İnsan kendini yalnızca kendi içinde değil, başkasının gözünden yansıyan görüntüsüyle değerlendirir.

Eğer çevremizden kabul, sevgi, saygı, onay alabiliyorsak benlik saygısı yüksektir.
Ama eleştiri, küçümseme, yok sayılma alıyorsak benlik değerimiz zedelenir.

İşte tam da bu nedenle birey, anlaşılmak, duyulmak ve kabul edilmek için iletişime yönlenir.

Bağların Kurulma Anı İletişimle mümkündür

Çünkü bu bağlar bilgi alışverişi değil; duygu alışverişi ile oluşur.

İletişim bilim dalı olarak kabul edildiğinde, çoğu bilim insanı tarafından semboller ve modellerle farklı yaklaşımlarla ama ortak bir sonuçla şemalaştırılmıştır. Örnek olarak teknik modeller, mesajın kaynaktan çıkıp alıcıya nasıl ulaştığını, hangi kanallardan geçtiğini ve araya giren gürültülerin neler olduğunu şema olarak tanımladı.

Bu iletişim modellerinden en bilineni Shannon–Weaver modelidir.
Bu model bize teknik anlamda iletişimin şemasını sunar.

Ama insanın duygusal dünyasında iletişim bundan çok daha fazlasıdır.

• “Gürültü” sadece sinyali bozan bir ses değil; hayatımızda yaşadığımız kırılganlıklar, korkular ya da yaralarımız olabilir.

• “Kanal” sadece bir yol değil; iki kalp ve ruh arasındaki bağdır, görünmez bir köprüdür.

• Mesaj sadece sözcükler değil, o sözcüklerin içindeki duyguya ulaşabilme kapasitesidir.

Hepimizin içinde bir yerde mutlaka duran bir gürültü vardır: Duyulmadığımız bir anı, yarım kalan bir cümle, kırılmış bir güven…

Empati: Gerçek İletişimin Kapısı

İletişim psikolojisinin en güçlü isimlerinden Carl Rogers, insanın anlaşılma ihtiyacını bir “lüks” değil, bir psikolojik zorunluluk olarak tanımlar. İnsan doğası gereği anlaşılmaya bağımlı bir varlıktır.

Birey yargılanmadan, etiketlenmeden, eleştirilmeden olduğu gibi duyulduğu zaman içsel gerçekliğini ortaya çıkarabilir. İşte bu yüzden gerçek bağlarla kurulan iletişim, kişinin içsel bütünlüğünü korurken karşılıklı bağlarımızı da güçlendirir.

İletişimsizlik bağları güçsüzleştirir.
İçimizde duygular sıkışır, ifade edilmeyen cümleler boğazımızda düğüm olur. İçinde sesler konuşur, dışını sessizlik sarar.

Konuşmak, anlaşmak değildir.
Duymak, anlamaya yetmez.

Gerçek iletişim, karşımızdakinin iç dünyasına onun gözleriyle baktığımızda ve gerçekten dinlediğimizde kurulur. Sağlıklı bir iletişimin ilk aşaması empatidir.

Unutmamak gerekir ki, insan ilişkilerinin en temelinde iletişim yatar. Hayatlarımızın görünmez mimarisi iletişimdir. Anlayalım, empati kuralım; konuşmak için konuşmayalım. Dinlemek ve gerçekten anlamak için bu bağı koruyalım ve güçlendirelim.

Sonuç: İletişim Bir İnsanlık Mimarisidir

İletişim, yalnızca mesaj alışverişi değil; bireyin kendilik algısını, ilişkisel bağlarını ve psikolojik bütünlüğünü şekillendiren çok katmanlı bir süreçtir. Bu nedenle sağlıklı iletişimin sürdürülebilmesi, hem bireysel hem de toplumsal iyilik hâlinin temel belirleyicilerinden biridir.

Doğan Cüceloğlu’nun dediği gibi:

“İletişim, insanın insana açtığı en kıymetli kapıdır!”

Psycholog Times okurlarına sevgilerimle

İletişim eksiklikleri, yanlış anlaşılmalar ve beklenti farklılıkları çoğu zaman evliliklerdeki huzursuzluğun kaynağı gibi görünür. Ancak çoğu durumda asıl sorun evliliğin kendisi değil, bireyin yaşamla kurduğu ilişki biçimidir. Sorunlarımızı yalnızca partnerimize, işe ya da şehir hayatına yüklemek kolaydır; ancak çözüm, içsel bakış açımızı değiştirmekte yatar.

Bu noktada anı yaşamak kavramı, psikoloji ve iletişim bilimlerinin kesişiminde bize önemli bir perspektif sunar. Çünkü anı yaşamak yalnızca bireysel bir beceri değil; aynı zamanda sosyal ilişkilerimizi, eşimizle, ailemizle ve kendimizle kurduğumuz iletişimi doğrudan etkileyen bir tutumdur.

Dertlerin Doğası ve İnsan Psikolojisi

İnsanın sürekli olarak mevcut durumdan farklı bir yerde daha mutlu olacağına inanması, psikolojide hedonik adaptasyon olarak bilinir (Brickman & Campbell, 1971). Bir sahil kasabasına taşınmayı hayal ederiz, orada daha huzurlu olacağımıza inanırız; ancak kısa bir süre sonra yeni hayatımıza alışır ve yeni dertler buluruz. Çünkü beynimiz, mutluluk ve mutsuzluk seviyesini dengelemek üzere tasarlanmıştır.

Bu gerçeği fark etmek, dertleri hayatın olağan parçası olarak kabul etmemizi kolaylaştırır. Bu, teslimiyet değil; aksine, daha bilinçli bir seçimdir. Dertleri yok etmeye çalışmak yerine, hangi duyguları besleyeceğimize karar verme özgürlüğünü elimize alırız.

Neşe Bir Karardır: Biyolojik ve Psikolojik Temeller

Pozitif psikoloji alanındaki çalışmalar, neşeli bir yaşamın sadece “şansa” bağlı olmadığını gösteriyor. Seligman (2011), mutluluğun %50’sinin genetik faktörlerden, %10’unun dış koşullardan, ancak %40’ının ise tamamen bireysel tercihlerden kaynaklandığını belirtir. Yani neşelenmek, büyük ölçüde öğrenilebilir bir beceridir.

Örneğin, her sabah uyandığınızda güne dair küçük bir neşe kaynağı yaratmak, bir kahve hazırlamak, sevdiğiniz bir şarkıyı açmak, kısa bir yürüyüşe çıkmak beyninizdeki dopamin salınımını tetikler (Davidson & Begley, 2012). Bu küçük mutluluklar tekrarlandıkça alışkanlığa dönüşür, alışkanlıklar ise zamanla karakterinizi şekillendirir. Eğer sürekli hüzün “elbiseleri” giyerseniz, beyniniz bu modda kalmaya alışır. Ancak bilinçli olarak neşe pratiği yaptığınızda, beyniniz yeni bir duygu repertuarı geliştirir.

Evlilikte de yaşanılan küçük krizlerden çıkış yolu bu olabilir. Yoğun iş temposu, çocukların ihtiyaçları ve şehir hayatının stresi arasında bazen eşler arasında iletişim kopma noktasına gelmektedir. Sorunları büyütmek yerine, o günkü küçük güzelliklere odaklanmaya çalışmak; sabah kahvaltısında birlikte içilen bir çay, akşam balkonda hissedilen serin rüzgâr… Fark ettim ki neşe, büyük değişikliklerde değil, küçük anlarda gizlidir.

Anı Yaşamak ve İletişim Üzerindeki Etkileri

Anı yaşamak, sadece bireysel psikolojiyi değil, ilişkilerdeki iletişim kalitesini de doğrudan etkiler. Mindfulness temelli terapiler, özellikle çift terapilerinde son yıllarda oldukça yaygın olarak kullanılıyor. Kabat-Zinn (2003), mindfulness’ı “şu ana, yargısız bir farkındalıkla odaklanmak” olarak tanımlar.

Eşinizle tartışırken aslında çoğu zaman geçmişteki kırgınlıkların veya geleceğe dair kaygıların yükünü taşırsınız. Ancak anı yaşamak sayesinde, şu an’a odaklandığınızda, konuşmanın içeriğini değil, eşinizin duygusunu dinlersiniz. Bu da empatiyi, anlayışı ve bağ kurmayı kolaylaştırır.

İletişimde “şimdi”de kalabilen bireyler, duygularını daha net ifade eder, yanlış anlamalar azalır ve ilişkide güven duygusu pekişir (Gottman & Silver, 2015). Kendi deneyimimden biliyorum ki, bir tartışmanın ortasında derin bir nefes alıp “Şu an gerçekten ne hissediyorum?” diye sormak bile, çatışmayı çözmede büyük bir fark yaratabiliyor.

Seçimin Gücü

Hayatta kontrol edemediğimiz birçok şey var: Ekonomi, iş koşulları, hastalıklar, hatta bazen evliliğimizin dinamikleri… Ancak seçebileceğimiz bir şey var: Hangi duyguları besleyeceğimiz.

Neşeli bir karakter geliştirmek, bir tür “duygusal kas” çalıştırmak gibidir. Başlangıçta zor olabilir, ancak tekrar ettikçe güçlenir. Bu noktada iletişim de devreye girer; neşemizi paylaşmak, duygularımızı açıkça ifade etmek ve sevdiklerimizle bağ kurmak, mutluluk hormonlarının daha yoğun salgılanmasına neden olur (Fredrickson, 2001).

Özetlemek gerekirse dertler bitmeyecek. Ancak bu, mutsuz olmaya mahkûm olduğumuz anlamına gelmez. İnsan, kendi psikolojik yönelimlerini seçme kapasitesine sahiptir. Neşe, bir armağan değil; bilinçli bir karardır. Anı yaşamak, iletişimimizi güçlendiren, kimliğimizi şekillendiren ve ruh sağlığımızı besleyen bir yaşam pratiğidir.

Küçük bir alışkanlık değişimiyle başlayan bu yolculuk, zamanla karakterimizi dönüştürür. Neşe bir tutum, bir bakış açısı, bir yaşam biçimidir. Dertleri yok etmeye çalışmak yerine, neşeyi bilinçli bir şekilde davet etmek, daha sağlıklı ilişkiler ve daha dengeli bir iç dünya için elimizdeki en güçlü araçtır.

Kaynakça

Brickman, P., & Campbell, D. T. (1971). Hedonic relativism and planning the good society. In M. H. Appley (Ed.), Adaptation-level theory (pp. 287-302). Academic Press.

Davidson, R. J., & Begley, S. (2012). The emotional life of your brain. Hudson Street Press.

Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology. American Psychologist, 56(3), 218–226.

Gottman, J., & Silver, N. (2015). The seven principles for making marriage work. Harmony Books.

Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156.

Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.

‘Zaten’ kelimesinin içinde olduğu her cümle yargılayıcı, baskı, istismar, zorlayıcı, olumsuz engelleyici bir anlam içerdiğini unutmamalıyız. Daha da fazlası aklınızın sizi olumsuz yönde etkileyecek ne varsa bu ‘zaten’ ve ‘zaten’ gibi kelimelerinin içinde olduğu cümleler birer sebeptir.

Bu yukarıda saydığım olumsuz durumlara sebebiyet veren ‘zaten’ kelimesinin iletişimde ne tür bir tehlikesinin olduğu ya bilerek ya da bilmeyerek göz ardı ediliyor. Birbirimizle olan iletişimimizde neden gergin olduğumuzu veya gerildiğimizi anlamakta zorluk çekiyoruz.

Peki ya yukarıda ifade ettiklerimi ispatlarsam yine de iletişim konusunda dikkat eder miyiz? Bu sorunun cevabını bu konuyu yaymadan önce veremeyeceğinizi bildiğimden buna şüphe yaklaştım ve konuyu somutlaştırarak kanıtlamak istedim.

Genel olarak ya sorun sende ya da karşıdaki bireyde olabilir. Bu ‘zaten’ kelimesini kullanmadan önce dikkat edeceğimiz şey bireye veya bireylere karşı nasıl yaklaşmamız ve nasıl, hangi tutumla bir iletişim kuracağımız olacaktır. Etkiye tepkiyle yaklaşacağımız konusunda her birimiz bunu kendimize huy edindiğimizi biliyorum.

Ancak tam da burada akli yetimize hitap eden farklı duygularımızla, farklı anlamlarla algılanabilir bir iletişimle karşı karşıya kalıyoruz. Belki de yukarıda saydığım iletişimin olumsuzluk örneklerine ya maruz kalıyoruz ya da maruz bırakıyoruz.

O halde konuyu somutlaştırmadan önce buna dair sloganımızı da sizlerle paylaşalım:
‘Ya sen sebepsin ya da iletişimde mecbur kaldığın birey veya bireyler sebeptir.’

Göz ardı etmememiz gereken ve çözümün temeli olarak izah edeceğimiz şey şudur: ‘Zaten’ ve ‘zaten’ gibi kelimeleri özenerek, düşünerek ve tertipli kullanabilmemizdir. Ve birbirimize karşı niyetimizin halis (katışık olmayan, öz) olması önemlidir; açık, net, şeffaf davranabilmemiz iletişimin olumlu olması yönünde gereklidir.

Evet, sürekli iletişim halinde olduğunuz annenize, babanıza, kardeşlerinize, arkadaş çevrenize veya beraber ortak kullandığınız alanlarda bulunan bireylere dikkat edin! Peki neden? İletişimde kullandıkları kelime veya cümleler üzerinde bir analiz yapmanız konusunda ve kendi kullandığınız iletişim tarzınızla bir kıyaslama yapmanızı istiyorum da ondan.

Bunun size geri dönüşü analitik bir değerlendirme olacaktır. Şimdi siz hazır olduğunu hissediyorsanız ben de başkaları üzerinde değerlendirme yapmaya başlayabilirim. Pekâlâ, bu bir objektif değerlendirme olacaktır.

Ebeveyn Üzerinden ‘Zaten’ Kelimesinin Kullanımı İle İlgili Bir Değerlendirme

Evet, şimdi birbirinize karşı kullandığınız ‘zaten’ kelimesinin ne kadar olumsuz olduğu önemi üzerinde durmak istiyorum. Buradan ilk olarak ebeveynden bir örnek verelim.

Evet, şimdi çocuk, babasından bir şey rica edecektir:

• “Baba bu parkta çok güzel bir salıncak vardı, oraya gidelim mi tekrar?”

Ve baba da cevap olarak ‘zaten’ kelimesinin içinde olduğu şu tür bir cümle kullanıyor:

• “İyi de oğlum orayı zaten görmüşsün, zaten gitmiştik ve zaten binmiştin salıncağa!”

Tamam, şimdi babanın, oğluna ‘zaten’ kelimesinin nasıl bir ifade, duygu yoluyla kullanması üzerinde duralım. Şimdi bu baba, çocuğun onu tekrar yapabilmesini engelliyor. Üstelik ‘zaten’ kelimesini cümlenin içinde kullanarak çocuğun zihninde bilerek veya bilmeyerek şu tür düşüncelerin var olmasına sebebiyet veriyor:

‘Yaptığın şeyi tekrar yapma, bu bir hatadır.’

Oysa çocuğun eğlenmesi için bu herhangi bir olumsuz durum teşkil etmeyecektir. Aksine genel olarak yaptığın şeyi hata bile olsa tekrarladığın zaman anlarsın yanlış olduğunu. Tekrarlayarak tecrübe kazanıyor, deneyimliyorsun.

Bazıları bir sefer, başka birileri çok defa tekrarlayarak hatanın yanlış olduğunu veya kendisinde ya da başkalarında rahatsızlık olacağını anlıyor. Şimdi burada ‘zaten’ kelimesinin nasıl olumsuz bir engelleyici olarak kullanıldığını örnekle izah etmiş olduk.

Peki olumlu cümle nasıl kullanılmalıydı? Diyelim ki babanın vakti yoktur. O zaman şu şekilde telafi edilebilirdi:
“Oğlum bugün çok vaktim kalmadı, ama yarın ya da başka bir gün tekrar oraya gidebilir ve o çok istediğin salıncağa binebilirsin.”

Şimdi çocuk da bunu kabul edebilirdi.

Evli Çiftler Üzerinden ‘Zaten’ Kelimesinin Kullanımı İle İlgili Bir Değerlendirme

Tabii engelleyici, yargılayıcı veya baskılayıcı olan ‘zaten’ kelimesini evlenen çiftler üzerinde örnek gösterelim. Hem de yıllardır evli olan bir çifti örnek gösterelim ki yine de ‘zaten’ ve ‘zaten’ gibi kelimelerin iletişim konusunda ne kadar olumsuz olduğunu kanıtlayalım.

Şimdi burada kadın, kocasından biraz dışarı çıkmaları ve böylelikle birazcık hava almaları gerektiği konusunda bir ricada bulunacaktır. Kocası ise buna karşılık engelleyici, yargılayıcı ve baskılayıcı olan ‘zaten’ kelimesini cevap olarak cümlelerinin içinde şu şekilde kullanacaktır:

• “Bak güzel kadınım, senin bu dışarı çıkıp hava almaların zaten hiç bitmiyor. Zaten hep isteğin olsun istersin. Hep gezmek, hep gezmek! Zaten bir bitmiyor şu gezmelerin!”

Şimdi ‘zaten’ kelimesiyle kurulan cümlelerin masum kadının aklına getireceği şu düşüncelere odaklanalım:
“Belli ki kocam benden sıkılıyor. Hem de istediğim küçücük bir şeyi sürekli yapıyormuşum gibi yüzüme vuruyor. Neyse bundan sonra böyle bir şey istemeyeceğim, tek başıma giderim.”

Şimdi çiftler bu olumsuzluk içeren iletişimi sürekli tekrarlıyorsa sizce de bir ilişki nasıl sağlıklı yürüyecektir? Bu ilişkiye kim nasıl tahammül edebilir ya da kim kimin sözlü baskısına dayanabilir?

Evet, şimdi yine de değerlendirmeye gidelim. Kadın belki de bundan sonra haklı olarak yalnız yapabilme, edebilme, eyleyebilme mücadelesine girecektir.

Halbuki kocası, kadınına şuna benzer olumlu bir iletişim kullanabilirdi:
“Kadınım benim inan ki çok yorgunum. Bunu yarına ertelesek ikimiz için de iyi olabilir. Çünkü o zaman ben de isteyerek seninle hava almak isteyeceğim. Hem de ikimizin isteyeceği şeyde ikimiz de mutlu oluruz.”

Tabii ki cümleler farklılık gösterebilir ama yine de şefkat içeren, uzlaşım içeren, bütünleyici, sadakat içeren türden cümleler kurulsaydı iletişimin olumlu yönünün örneğinin birçok türünü vermiş olacaktık.

Çalıştıran-Çalışan Üzerinden ‘Zaten’ Kelimesinin Kullanımı İle İlgili Bir Değerlendirme

Şimdi de engelleyici, yargılayıcı veya baskılayıcı olan ‘zaten’ kelimesini herhangi bir bireyin bir çalışanına kullanması üzerinde örnek gösterelim.

Bir markette market sahibi bir adam reyonda bulunan çalışanını yanına çağırarak ondan raflardaki ürünleri üst üste istiflemesini ister. Çalışan da yavaş yavaş bu ürünleri istiflemeye başlar. Raflardaki ürünleri istiflemesine istifler de üçüncü sıraya geldiğinde birden ürünler yıkılır ve düşer.

Sonra da yerde dağılmış, yığılmış ürünleri gören market sahibi gelir ve öfkeli bir duyguyla çalışanına şunları söyler:

• “Benim bunu senden istemem suçtu zaten! Zaten senden de istemezdim de ama mecburum, tek çalışanım sensin. Zaten tahmin ediyordum beceremeyeceğini!”

Evet, adam çalışanına ‘zaten’ kelimesini yığınca söyler. Burada kullanılan bu kelimenin sadece yargılayıcı olması bakımından değil, olumsuzluk içeren türden hitaplar kullanıldığına dikkatinizi çekmek istiyorum.

Bir kere burada market sahibinin kullandığı bu cümlelere bakılırsa çalışanına güven duymayan, çalışanının hata yapacağını bekleyen ve çalışanına motive olmayan bir ara karakter sorunu yaşamaktadır.

Kaldı ki çalışanın özgüvenini bu olaydan sonra her konuda yerle bir eden bu adam, telafi edilecek bir durumu bir çıkmazın içine sokmuştur. Telafi edilebilir yani oradaki ürünler tek tek istiflenebilirdi.

Çalışanın kişiliğine yapılan o olumsuz hitaplar içeren market sahibinin bu tutumu aslında hiçbir zaman çalışanın aklından çıkmayacaktır. Bundan sonra çalışan sürekli tereddütle çalışacak, eli ayağı birbirine dolanır tarzda davranacaktır.

Tekrar ediyorum, çalışan savunma konusunda tetikte kalacaktır. Artık market sahibinin bu olumsuz tutumunu unutmayacaktır, hata yapma oranı %15’lerde iken bu sefer %50’lere çıkacaktır.

Evet, bu olumsuz tutumu unutsa bile zaten kendi isteğinle orada çalışmak istemeyecektir, sadece mecburi bir durum olacaktır onun için.

Peki bunun telafisi nasıl olabilirdi? Gelin buna odaklanalım şimdi, adam şu tür olumlu cümleler kullanabilirdi:
“Biraz daha dikkatli olursak ikimiz için de iyi olabilir. Bu küçük bir hata, neyse ki sana da ürünlerimize de zarar gelmedi. Sen canını sıkma, çünkü beraber üstesinden gelebiliriz.”

İşte bu sefer çalışanın hem iş potansiyeli düşmeyecek hem de kendine olan iş konusundaki güveni azalmayacaktı. Bunun yanı sıra market sahibi kendine dost kazanmış olacaktı.

Evet, şimdi de objektif bir sonuca varalım. Bu engelleyici, yargılayıcı veya baskılayıcı olan ‘zaten’ kelimesini örnek olarak göstermiş olduk. Bunun gibi onlarca kelimeler vardır. Bunun sadece zihinlerimizde kalması bakımından metaforik bir yöntem kullanarak, örnek olarak izah etmiş olduk.

Manevi ve Zihinsel Yorgunluğumuzu Başlatan Olumsuz İletişimin Kendisidir

Birbirimizle olan ilişkilerimizi olumlu yönde geliştirebilmemiz veya aramızdaki gerginlikleri minimum düzeye indirebilmemiz için ağzımızdan çıkacak olan kelimeleri aklımızdan somut olarak çıkıyormuş gibi ehemmiyetli-tedbirli-tartarak kullanmamız gerektiğinin bilincinde olalım.

Bu gerçek karakterimizi ve kişiliğimizi başkalarının gözünde canlandırıyor. Başkalarının bizim hakkımızdaki yargılamaları kullandığımız dilimizle var oluyor ve şekilleniyor.

Olumlu iletişimin tam tersini kurmaya inatçı bir birey haline gelirsek sonucunu sürekli gergin olan, tetikte kalan, maddiyatı düşünen ve iş telaşında olan bireylerle sorun yaşayarak alırız. Çünkü olumlu iletişim hem kendimizi ve hem de bizimle iletişim kuran bireyleri iyileştirir.

Hem aklımız, ruhumuz ve kalbimiz bundan etkilenmektedir. Manevi yorgunluğumuzu başlatan olumsuz iletişimin kendisidir. Manevi mutluluğumuza zemin hazırlayan da birbirimize karşı kullanacağımız olumlu bir iletişimdir.