Çoğu zaman bizi yoran şey, yaşadığımız olaydan çok o olaya yüklediğimiz anlamdır. Gün içinde karşılaştığımız küçük bir aksilik, zihnimizde saatler süren bir sorgulamaya dönüşebilir. Bir arkadaşımızın mesajımıza geç cevap vermesi, toplantıda yaptığımız küçük bir hata ya da birinin söylediği tek bir cümle… Olay belki birkaç dakika sürmüştür ama biz onu zihnimizde defalarca yaşamaya devam ederiz. Her tekrar, yaşanan anı biraz daha büyütür ve farkında olmadan enerjimizi tüketir.

Elbette düşünmek hayatımızın doğal bir parçasıdır. Düşünmek, yaşadıklarımızı anlamlandırmamıza, hatalarımızdan ders çıkarmamıza ve gelecekte daha sağlıklı kararlar almamıza yardımcı olur. Ancak düşünmek ile aynı düşüncenin etrafında durmadan dönmek arasında önemli bir fark vardır. Bazen zihnimiz, çözüm aradığını sanırken aslında sadece aynı kapının önünde dolaşır. Ne olay değişir ne de hissettiklerimiz hafifler.

Tam da bu noktada son yıllarda sıkça dile getirilen “5’te 5 Kuralı”, olaylara farklı bir pencereden bakmayı önerir. Kural oldukça basittir: Eğer bugün seni üzen ya da zihnini meşgul eden bir durumun beş yıl sonra hayatında önemli bir yeri olmayacaksa, ona beş dakikadan fazla zihinsel enerji harcamaya gerçekten ihtiyaç var mı? Bu soru, yaşadığımız duyguları küçümsemek ya da “Bunu düşünme.” demek için değil; zihnimizin bazen küçük olaylara gereğinden fazla yer açtığını fark edebilmek içindir.

Elbette her yaşantıyı bu kuralın içine koymak doğru olmaz. Kayıplar, travmatik deneyimler, sağlık sorunları ya da yaşamımızı değiştiren önemli olaylar zaman ve duygusal alan ister. Ancak günlük hayatın içinde karşılaştığımız birçok küçük aksilik, çoğu zaman sandığımız kadar kalıcı değildir. Bugün bizi utandıran bir hata, birkaç ay sonra büyük ihtimalle kimsenin aklında bile olmayacaktır. Buna rağmen biz, o anı zihnimizde tekrar tekrar canlandırarak kendimizi yormaya devam edebiliriz.

Belki de kendimize zaman zaman küçük bir mola verip şu soruyu sormaya ihtiyacımız vardır: “Bu olay gerçekten düşündüğüm kadar büyük mü, yoksa ben ona gereğinden fazla mı anlam yüklüyorum?” Bu sorunun tek bir doğru cevabı olmayabilir. Ancak bazen yalnızca bu soruyu sormak bile, yaşadığımız olaya biraz daha uzaktan bakabilmemizi sağlar.

Hayatın içinde her zaman kontrol edemeyeceğimiz durumlar olacaktır. Fakat hangi düşünceye ne kadar yer vereceğimiz, zamanla geliştirebileceğimiz bir beceridir. Her olayı zihnimizde büyütmek yerine, gerçekten değer veren ve bizi geliştiren deneyimlere daha fazla alan açmak hem zihinsel yükümüzü hafifletebilir hem de bugünü daha sakin yaşayabilmemize yardımcı olabilir. Çünkü bazen huzur, her şeyi uzun uzun düşünmekten değil; neyin gerçekten düşünmeye değer olduğuna karar verebilmekten geçer.

Hayatımızın büyük bir kısmını gerçekten yaşadıklarımız değil, yaşadıklarımıza zihnimizde verdiğimiz anlam şekillendirir. Elbette her duygu hissedilmeyi hak eder ve her yaşantıyı hemen geride bırakmak mümkün değildir. Ancak bazen yaşadığımız olaya biraz daha uzaktan bakabilmek, aslında bizi yoranın olayın kendisi değil, ona yüklediğimiz anlam olduğunu fark etmemizi sağlar. Belki de zihinsel yorgunluğumuzu azaltmanın yolu, her düşünceyi susturmaya çalışmak değil; hangisinin gerçekten bize hizmet ettiğini ayırt edebilmektir. Çünkü bazı olaylar zamanla zaten önemini yitirir. Önemli olan ise, geçip gidecek olanın peşinden sürüklenmek yerine, enerjimizi bugünümüzü ve yarınımızı gerçekten şekillendirecek deneyimlere yönlendirebilmektir. Bazen kendimize verebileceğimiz en büyük iyilik, zihnimizin her çağrısına cevap vermek yerine, bazı düşüncelerin de usulca geçip gitmesine izin vermektir.

Tükenmişlik denildiğinde akla genellikle tamamen çökmek, hiçbir şey yapamamak, yatağından çıkamamak ya da işlevselliğin belirgin biçimde bozulması gelir. Oysa tükenmişlik her zaman görünür bir çöküşle başlamaz. Bazı insanlar tükenirken de devam eder. Toplantılara katılır, danışanlarını görür, derslerine çalışır, çocuklarını okula götürür, evi toparlar, mesajlara cevap verir, gülümser ve “iyiyim” der. Ancak devam edebilmek, her zaman iyi olmak anlamına gelmez.

Sessiz tükenmişlik tam da bu noktada ortaya çıkar. Kişi dış dünyadaki görevlerini büyük ölçüde sürdürebilir; fakat iç dünyasında kaynaklarının giderek azaldığını hisseder. Eskiden keyif aldığı şeyler artık eskisi kadar iyi gelmez. Dinlenmek bile tam anlamıyla dinlendirmez. Kişi boş bir zaman yakaladığında rahatlamak yerine suçluluk duyabilir. Zihninde sürekli yapılması gereken işler, yetişmesi gereken sorumluluklar ve karşılanması gereken beklentiler dolaşır. Beden durmaya çalışırken zihin hâlâ görev başındadır.

Sessiz tükenmişliğin en yanıltıcı tarafı, dışarıdan kolay fark edilmemesidir. Çünkü kişi hâlâ işlevseldir. Üretmeye, ilgilenmeye, organize etmeye ve sorumluluk almaya devam eder. Çevresi onun iyi olduğunu düşünebilir. Hatta çoğu zaman “Sen zaten güçlüsün”, “Sen halledersin”, “Sana güveniyoruz” gibi cümleler duyar. Bu cümleler iyi niyetli olsa da kişinin üzerindeki görünmeyen yükü artırabilir. Çünkü “her şeyi halleden kişi” rolü, zamanla yardım istemeyi zorlaştırır.

Bir insan uzun süre güçlü görünmek zorunda kaldığında, kendi yorgunluğuyla temasını kaybedebilir. Yorulduğunu fark etse bile bunu ciddiye almayabilir. “Herkes yoruluyor”, “Ben abartıyorum”, “Biraz daha dayanmalıyım”, “Şu dönem geçsin rahatlarım” diyerek kendini zorlamaya devam edebilir. Ancak çoğu zaman o beklenen rahat dönem gelmez. Bir sorumluluk biter, yenisi başlar. Bir kriz çözülür, başka bir gündem açılır. Kişi kendine hiç ulaşmayan bir boşluğu beklerken içsel kaynakları tükenmeye devam eder.

Sessiz tükenmişlik yalnızca yoğun çalışmanın sonucu değildir. Bazen asıl mesele çok şey yapmak değil, uzun süre kendi ihtiyaçlarını ertelemektir. Kişi dinlenme ihtiyacını, duygusal destek ihtiyacını, yalnız kalma ihtiyacını, sınır koyma ihtiyacını ya da anlaşılma ihtiyacını sürekli geri plana iter. Başkalarının beklentilerine yetişmeye çalışırken kendi iç sesini duymakta zorlanır. Bu da zamanla kişinin kendine yabancılaşmasına neden olur.

Bu süreçte duygusal belirtiler yavaş yavaş ortaya çıkar. Kişi daha tahammülsüz hâle gelebilir. Küçük aksilikler büyük bir yük gibi hissedilebilir. Normalde önemsemeyeceği şeylere daha yoğun tepki verebilir. Bazen öfke, bazen ağlama isteği, bazen de duygusal donukluk ön plana çıkar. Kişi eskisi kadar hissedemediğini, eskisi kadar heyecanlanamadığını ya da hayatla arasına görünmez bir mesafe girdiğini fark edebilir.

Sessiz tükenmişlik bedensel düzeyde de kendini gösterebilir. Sürekli yorgunluk, uykuya rağmen dinlenememe, kas gerginliği, baş ağrıları, mide problemleri, dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve bedende ağırlık hissi görülebilir. Elbette bu belirtilerin tıbbi değerlendirmesi önemlidir. Ancak bazı durumlarda beden, uzun süredir duyulmayan ruhsal yorgunluğun taşıyıcısı hâline gelir. Zihin “devam et” dese bile beden artık yavaşlamaya ihtiyaç duyduğunu söylemeye başlar.

Sessiz tükenmişliği besleyen en önemli etkenlerden biri de performans odaklı yaşam biçimidir. Günümüzde değerli olmak çoğu zaman üretken olmakla, başarılı görünmekle, sürekli gelişmekle ve güçlü kalmakla ilişkilendiriliyor. İnsanlar yalnızca dinlenmeye değil, dinlenmeyi hak ettiklerini düşünmeye bile zorlanabiliyor. Bir şey yapmadan geçirilen zaman “boşa geçmiş” gibi hissedilebiliyor. Oysa insan yalnızca ürettiğinde değerli değildir. Dinlenmek, durmak, yavaşlamak ve hiçbir şey yapmadan var olabilmek de ruhsal sağlığın bir parçasıdır.

Özellikle bakım veren rollerinde olan kişiler sessiz tükenmişliğe daha yatkın olabilir. Ebeveynler, sağlık çalışanları, ruh sağlığı alanında çalışanlar, öğretmenler, yoğun duygusal emek gerektiren mesleklerde bulunanlar ya da aile içinde sürekli toparlayıcı rol üstlenen kişiler başkalarının ihtiyaçlarını öncelemeye alışmış olabilir. Bu kişiler çevrelerinin duygusal yükünü taşırken kendi duygularını erteleyebilir. Zamanla “Benim de desteğe ihtiyacım var” demek zorlaşır.

Burada önemli bir ayrım vardır: Sorumluluk almak sağlıklıdır; fakat sürekli sorumluluk taşımak ve hiç destek almamak yıpratıcıdır. Fedakârlık değerlidir; fakat kişinin kendini sürekli feda etmesi uzun vadede tükenmişlik yaratır. Güçlü olmak kıymetlidir; fakat hiç kırılmıyor gibi davranmak insanı yalnızlaştırır.

Sessiz tükenmişlik yaşayan kişiler çoğu zaman kendilerine karşı oldukça serttir. İç sesleri destekleyici değil, daha çok zorlayıcıdır. “Dayanmalısın”, “Şimdi duramazsın”, “Bu kadar yorulacak ne var?”, “Herkes yapıyor”, “Güçlü olmak zorundasın” gibi cümleler kişinin kendi yorgunluğunu küçümsemesine neden olur. Oysa yorgunluk bir zayıflık değil, bir sinyaldir. Bedenin ve zihnin “Artık bu şekilde devam etmekte zorlanıyorum” deme biçimidir.

Peki sessiz tükenmişlik fark edildiğinde ne yapılabilir? İlk adım, kişinin kendi yorgunluğunu ciddiye almasıdır. “Ben neden böyleyim?” sorusu yerine “Ben ne zamandır bu kadar yoruluyorum?” diye sormak daha şefkatli ve daha anlamlıdır. Çünkü mesele çoğu zaman kişinin yetersizliği değil, uzun süre kapasitesinin üzerinde yaşamaya çalışmasıdır.

İkinci adım, ihtiyaçları fark etmektir. Kişi kendine şu soruları sorabilir: “Şu an gerçekten neye ihtiyacım var?”, “Beni en çok ne tüketiyor?”, “Hangi sorumlulukları tek başıma taşımaya çalışıyorum?”, “Nerede hayır demem gerekiyor?”, “Dinlenmeyi neden erteliyorum?” Bu sorular, kişinin otomatik yaşam akışının dışına çıkmasına yardımcı olur.

Üçüncü adım, sınır koyabilmektir. Sınır koymak, başkalarını önemsememek anlamına gelmez. Sınır, kişinin kendi ruhsal ve bedensel kapasitesini fark ederek yaşamını daha sürdürülebilir hâle getirmesidir. Her şeye yetişmeye çalışmak, herkesi memnun etmeye çalışmak ve her sorumluluğu kusursuzca taşımak mümkün değildir. Bazen iyileşme, daha fazlasını yapmakla değil, bazı yükleri bırakabilmekle başlar.

Dördüncü adım ise dinlenmeyi aktif bir ihtiyaç olarak görmektir. Dinlenmek yalnızca uyumak değildir. Zihinsel uyaranları azaltmak, bedeni gevşetmek, duyguları ifade etmek, güvenli ilişkilerde destek almak, keyif veren küçük rutinlere dönmek, doğayla temas etmek, hareket etmek ya da bazen hiçbir şey yapmadan kalabilmek de dinlenmenin parçasıdır. Gerçek dinlenme, kişinin sürekli bir şey yapmak zorundaymış hissinden uzaklaşabilmesidir.

Sessiz tükenmişlik derinleştiğinde profesyonel destek almak önemlidir. Terapi sürecinde kişi yalnızca yorgunluğunu değil, bu yorgunluğu besleyen inançlarını da fark eder. “Değerli olmak için üretmeliyim”, “Yardım istemek zayıflıktır”, “Durursam dağılırım”, “İhtiyaçlarım önemli değil”, “Ben güçlü olmak zorundayım” gibi düşünceler çalışıldığında kişi kendisiyle daha sağlıklı ve daha şefkatli bir ilişki kurmaya başlayabilir.

Sonuç olarak sessiz tükenmişlik, dışarıdan fark edilmesi zor ama içeriden oldukça yorucu bir süreçtir. Kişi iyi görünürken tükenebilir, görevlerini sürdürürken içsel olarak boşalabilir, güçlü dururken desteğe ihtiyaç duyabilir. Bu nedenle kendimize ve çevremizdekilere yalnızca “Neler yapıyorsun?” diye değil, “Bütün bunları yaparken nasılsın?” diye sormaya ihtiyacımız var.

Çünkü insan yalnızca devam edebildiği için iyi değildir. Bazen en güçlü adım, artık eskisi gibi dayanamadığını kabul edip kendine daha şefkatli bir yaşam alanı açabilmektir. Sessiz tükenmişliği fark etmek, tamamen durmak zorunda kalmadan önce kendine dönmenin ve yaşamla daha sağlıklı bir bağ kurmanın ilk adımı olabilir.

Özellikle sosyal medyada çoğunlukla insanların zorlandığı, üzgün olduğu veya çaresiz hissettiği durumlardan ziyade mutlu olduğu, başardıkları ve olumlu durumlarını görmekteyiz. Bu durum zamanla kendi hayatımızda eksikler olduğunu düşünmeye itebiliyor veya kendimizi değerlendirme biçimimizi etkileyebiliyor. Kendi öz değerimiz üzerinden bir değerlendirme yapmak yerine dış faktörlere göre kıyaslayıp değerimizi ona göre belirliyoruz.

Kısacası, çoğu zaman kendi değerimizi anlamaya çalışırken dış etkenleri referans alıyoruz. Kendimizi ne kadar sık başkalarıyla kıyaslar, dışarıdan gelen eleştiri ve onaylara göre değerlendirirsek, kendimize verdiğimiz değer de o ölçüde değişken hâle gelebiliyor. Oysa öz saygı; başkalarının bizi nasıl gördüğünden çok, bizim kendimizi nasıl gördüğümüz ve kabul ettiğimizle ilgilidir.

Ayrıca, öz saygı karşılaştırabilecek veya yarışılacak bir şey değildir; onun nasıl fark ettiğimiz ve nasıl deneyimlediğimizle alakalıdır. Öz saygı bencil olmak, kendini diğer insanlardan üstün tutmak, kibir veya sadece dünyanın kendi etrafında döndüğü değil; kişinin kendisi hakkında gerçekçi ve kendine değer veren bir bakış açısına sahip olmasıdır. Gerçekçi olmak, kişinin kendisinin güçlü ve zayıf yönlerinin farkında olması, öğrenmeye ve gelişmeye açık olması ve sahip olduğu özelliklerinin farkında olmasıdır.

Yani, bir durum karşısında yaşamış olduğu güçlüğü kendisinin bir problemi olarak görmeyip geliştirebileceği bir alan olarak bakmasıdır. Kendine değer veren bakış açısına sahip insanlar ise yalnızca kendilerinin değil, diğer insanların da değerli ve saygıyı hak eden bireyler olarak görmesidir. Diğer bir deyişle, her insanın özünde kendi değerine sahip bir tohumu olduğu ve bu tohuma gösterilen ilginin, bakımın değişiklik gösterebileceği ama dış etmenlerin bu tohumun bambaşka bir şeye dönüştürmeyeceğidir.

Tohum oradadır ama henüz tamamlanmış değildir. Sonuç olarak, öz saygı, bireyin kusursuz olduğunu değil; güçlü ve zayıf yönleriyle kendisinin ve kendi değerinin farkında olan ve bunu başkalarının değerleriyle kıyaslamadan sürdürebilendir. İnsanların bize nasıl davrandığını veya bize nasıl yaklaştığını her zaman kontrol etme şansımız olmayabilir.

Ancak kendimize nasıl davrandığımız, kendimiz hakkındaki düşüncelerimiz ve duygularımız üzerinde belirli bir ölçüde kontrol sahibiyiz. Bu nedenle öz saygının gelişiminde en önemli etkenlerden biri, kişinin kendisiyle kurduğu ilişkidir. Zaman zaman yaşadığımız olumsuz deneyimler, eleştiriler veya başarısızlıklar öz değerimizin üzerini bulutlar gibi kaplayabilir.

Bu durum kendimizi algılayış biçimimizi etkileyerek, kendimiz hakkında gerçeği yansıtmayan çarpıtılmış düşünceler geliştirmemize neden olabilir. Benzer şekilde, dışarıdan aldığımız olumlu geri bildirimler de kendimizi nasıl gördüğümüzü ve nasıl hissettiğimizi etkileyebilir. Ancak ne olumlu ne de olumsuz geri bildirimler tek başına öz değerimizi belirlemez.

Öz saygı, zaman içinde istikrarlı bir çabayla geliştirilebilen bir yapıdır. Olayları nasıl yorumladığımız, kendimizle nasıl konuştuğumuz ve karşılaştığımız durumlara nasıl tepki verdiğimiz bu süreçte önemli bir rol oynar. Düşüncelerimiz, duygularımız ve davranışlarımız birbirini etkilerken, öz saygımız da bu etkileşimden beslenir.

Bazı insanlar öz saygıyı artırmanın yalnızca daha olumlu düşünmekten veya daha özgüvenli davranmaktan geçtiğini düşünebilir. Oysa öz saygı tek bir doğru yoldan gelişmez. Her bireyin deneyimi farklıdır ve önemli olan kişinin kendisine karşı daha anlayışlı, gerçekçi ve değer verici bir yaklaşım geliştirebilmesidir.

Eğer bir kişi öz değerini dış etkenlerden aldığı geri bildirimlerle eş tutarsa, benlik algısı da bir roller coaster gibi sürekli iniş çıkışlar yaşayacaktır. Aldığı övgülerle kendisini çok değerli hissederken, eleştiri veya olumsuz geri bildirimlerle değer algısı hızla düşebilir. Bu durum kişinin kendisine yönelik bakış açısının istikrarsız hâle gelmesine neden olur.

Bu nedenle kişinin öz değeri ile dış etkenlerden aldığı geri bildirimleri birbirinden ayırabilmesi oldukça önemlidir. Düşüncelerimiz ve duygularımız etkileşim halinde olduğundan dolayı bir durum karşısında kendimize ve duruma nasıl tepki verdiğimiz ve nasıl düşündüğümüz öz saygımız üzerinde etkisi vardır. Olay veya durumu değerlendirirken bütün zamana yayarak değerlendirmeyip sadece süreç içerisinde yaptığımız davranışı değerlendirmek kendimiz hakkında çarpıtılmış düşüncelerden uzak kalmamıza destek olabilir.

Ayrıca, bir durumda başarısız olduğumuz bizim değersiz olduğumuz veya hep bu şekilde ilerleyeceğini göstermez. Sadece o durum içerisinde süreçte değişiklik yapmamız gerektiğini gösterir. Öz saygımızın dış etkenlere bağlı olarak sürekli iniş çıkışlar yaşamaması için, dışarıdan aldığımız geri bildirimlerle öz değerimizi birbirinden ayırabilmemiz ve kendi değerimizi yalnızca bu geri bildirimler üzerinden tanımlamamamız önemlidir.

Kaynakça

• 10 simple solutions for building Self-Esteem. (n.d.). Google Books. https://books.google.com.tr/books?hl=tr&lr=&id=SMb2dFf17-YC&oi=fnd&pg=PR5&dq=how+to+eliminate+self-doubt&ots=qNOfLVtrWr&sig=cFhLB9yVqTKPBZ_MFz6ttPCFPgE&redir_esc=y#v=onepage&q=how%20to%20eliminate%20self-doubt&f=false

Erteleme aslında bir duygu düzenleme problemidir. Araştırmacılar, insanların çoğu zaman sıkıcı, zor, karmaşık veya kaygı uyandıran görevlerden kaçındığını belirtmektedir. Görevi yapmak yerine sosyal medyada zaman geçirmek, e-postaları kontrol etmek veya başka işlerle uğraşmak, kişinin o an hissettiği olumsuz duyguları azaltır. Bu nedenle erteleme, kısa süreli rahatlama sağlayan bir kaçınma davranışıdır. Ancak bu rahatlama geçicidir ve sorunu çözmez.Aynı zamanda erteleme davranışı, bireyin hedeflerine ulaşmasını engelleyen ve zamanla kronikleşebilen bir davranış örüntüsüdür. Yapılan araştırmalar, bu davranışın yalnızca akademik yaşamı değil, kişilerarası ilişkileri, iş yaşamını ve genel yaşam doyumunu da olumsuz etkileyebildiğini göstermektedir.

Erteleme davranışı, yalnızca görevlerin gecikmesine neden olan bir alışkanlık değil, aynı zamanda bireyin psikolojik iyi oluşunu olumsuz etkileyen bir öz düzenleme problemidir. Sürekli erteleme davranışı gösteren bireylerde stres, kaygı, suçluluk ve utanç duyguları daha sık görülmekte; kişi zamanla kendisini daha fazla eleştirmeye başlamaktadır. Erteleme sonucunda ortaya çıkan bu olumsuz duygular, bireyin sonraki görevlerden de kaçınmasına neden olarak erteleme davranışını sürdürmektedir. Böylece kısa süreli rahatlama sağlayan erteleme, uzun vadede psikolojik sıkıntıları artıran ve bireyi sürekli tekrar eden bir kısır döngü içine sokan bir davranış biçimine dönüşmektedir. Erteleme davranışının yalnızca akademik veya iş yaşamını değil, bireyin fiziksel sağlığını da olumsuz etkileyebileceği vurgulanmaktadır. Erteleme eğilimi yüksek olan bireyler; doktora gitme, düzenli sağlık kontrollerini yaptırma, psikolojik destek alma, sağlıklı beslenme, egzersiz yapma ve yeterli uyku gibi sağlığı koruyucu davranışları da erteleme eğilimindedir. Bu durum, kısa vadede önemli görünmese de uzun vadede hem fiziksel hem de psikolojik sağlık sorunlarının ortaya çıkma riskini artırmaktadır. Dolayısıyla erteleme davranışı, yalnızca görevlerin gecikmesine neden olan bir alışkanlık değil, aynı zamanda bireyin genel sağlık ve yaşam kalitesini etkileyen önemli bir öz düzenleme sorunu olarak değerlendirilmektedir.

Erteleme davranışının sadece zamanı iyi kullanamamakla ilgili olmadığını, daha çok kişinin yaşadığı olumsuz duygular ve öz düzenleme becerileriyle bağlantılı olduğunu göstermektedir. Bu nedenle erteleme davranışını azaltmak için bireylerin duygu düzenleme ve öz denetim becerilerini geliştirmeleri önemli bir yere sahiptir.

Kaynakça

• Steel, P. (2007). The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of Quintessential Self-Regulatory Failure. Psychological Bulletin, 133(1), 65–94.
• Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the Priority of Short-Term Mood Regulation: Consequences for Future Self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127.

Çünkü uğruna planlar yaptığınız, aylarca ona ulaşmak için çabalayacağınızı ve bunun size zor gelmeyeceğini varsaydığınız amacınızı, gerçekliğin aksine, hızlı bir şekilde elde edebileceğinizi düşünebilirsiniz. Bu nedenle, ilk günler veya haftalar normalin üstünde bir motivasyon ile devam edersiniz. İlk zamanlarda çevrenizden aldığınız ilgi de yüksek olma ihtimali fazladır. Çünkü onlar da sizi bu amaca yönelik ilginizle, çabanızla yeni gördükleri için, en başlarda merak uyanır ve size büyük bir ilgi sunabilirler. Hem ulaşmak istediğiniz hedef, hem o amaca yönelirken aldığınız takdir ve ilgi sizi yalan bir dünyaya sokabilir.

Her şey en başta daha ulaşılır gelir. Siz bu gerçekliğin içine girdiğinizde asıl motivasyonunuzla baş başa kalırsınız. Bu da bu sonuç için sizi büyük bir sınavın beklediğine işaret eder; genelde insanlar bu noktada hayallerinden, planlarından vazgeçebiliyor. Bunun asıl sebebi sizce nedir? Başlarda uğraştığınız ve emek verdiğiniz serüvene ilk adımlarınızı attığınız için rutininiz değildi, siz de farklı şeyler deniyordunuz ve tebrik ya da ilgi de görebiliyordunuz. Zaman geçtikçe fazla karşılık alamadığınızda ya da karşılığını tamamen süreç sonunda alabildiğiniz bir olayın karşısında, sizin asıl motivasyon sınavınız başlıyor demektir. Çevreniz artık sizin yaptığınız başarılı bir şey de olsa alışır ve buna tepki vermeyi azaltır; sizin de artık denediğiniz yeni bir şey olmaması, yani rutinlerinize girmesi, sizi de baştaki kadar heyecanlandırmaz. İşte tam bu noktada çoğu zaman bazı insanlar pes edebilir. Etmeyenlerin pes edenlerden ne farkı vardır?

Sürece devam etmek/etmemek Bir süre sonra karşılığını istediğiniz gibi almamış olmak, sizi vazgeçirmek için yeterli olabilir. Kendiniz için bir şey yapıyor olmanız bile size artık işe yarıyor gibi hissettirmez. İşte tam olarak bu noktada tüm karar sizin motivasyonunuza bağlıdır. Eğer “Ben bu işten yeteri kadar karşılık alamadım, çevremdekiler benim beceriksiz olduğumu düşünecek” dediğiniz an, tebrikler, yolun sonuna geldiniz. Her zaman işin sizin beyninizde bittiğini kendinize hatırlatın; bu süreçte sizi ayakta tutacak olan neredeyse her şey beyninizdeki kararlılıktan geçiyor. Sosyal medyaya yeni başladığınızı varsayalım, başlarda tıklanma oranlarınız belki de çok fazla olacaktır. Bunun üzerine çevrenizdekilerin de size destek verdiğini, sürekli olumlu şeyler yaydığını düşünürsek, motivasyonunuzu düşürecek hiçbir şey olmadığını görürüz. Aradan 2 ay geçtiğinde belki de başlardaki kadar izlenmiyorsunuz, hatta takipçi arttıramıyorsunuz. Bunun yanında çevrenizdekilerden de size gelen ilgi kesildi, herkes alıştı. Siz bu süreçte tam olarak dediğim gibi “hakkımda ne düşünürler, ben beceriksizim, neden hala sonuç alamadım?” gibi sorularla boğuşursanız, ilk elenen kendi hedefinizde siz olursunuz. Bu durum diyetiniz, bir sınavınız, yarışmanız, şirketiniz için her şey için geçerlidir.

Tam olarak bu ana geldiğinizde içinizdeki gerçek olmayan motivasyonunuzun yerine gerçekçi motivasyonunuz gelir. Bu ne demek?

Süreçte içimizdeki motivasyon Kendi videolarınızı kendiniz zevk aldığınız için takipçiye bağlı paylaşıyor musunuz, paylaşmıyor musunuz? Diyetinizi kendi sağlığınız için istediğiniz gibi bazen karşılık almasanız da yapıyor musunuz, yapmıyor musunuz? Şirketiniz bir toplantıda bir yere varamadığında yolunuzda bittiğinizi mi düşünüyorsunuz yoksa sürecin bir parçası olduğunu biliyor musunuz? Bunların hepsi sizin içinizdeki gerçekliğe dokunmakta. Her şey en başta daha kolaydır; asıl amacına ulaşanlar ise zorlukların da bu sürecin bir parçası olduğunu bilenlerdir. Süreçte belki 10 defa hata yapacaksınız ama 11.’si sizi çok yüksek bir yere taşıyacak, fakat bunu hiçbir zaman bilemezsiniz. Amacınıza ulaşmak için çok çalışabilirsiniz ama kendiniz yaptığınız işlerden keyif alıyorsanız asıl başarabilirsiniz. Belki sürecin sonunu düşünerek, belki de anı yaşayarak. Bunu sevdiğiniz bir işi yapmakla benzetebiliriz; sevdiğiniz şey için çabaladığınızda sıkılma şansınız çok daha düşüktür, zorunlu yapmadığınız için kendiniz de keyif alabilirsiniz ve bu sizin motivasyonunuzu öldürmez, aksine dinç tutmak için çok sağlam bir sebeptir.

Başaramamak/suçluluk duygusu Kendinizi süreçte başaramama korkusuyla ya da “başaramazsam değersizim, sürekli üretmeliyim, dinlenmemeliyim” derseniz, kendinize en büyük kötülüğü yapar ve enerjinizi yanlış yerde harcarsınız. Sosyal medyanın bizi yetersiz hissettirmesi hakkında konuşmuştuk; bunun yanında sosyal medyada “başaramazsam bir hiçim, değerim böyle belirleniyor” hissine kapılmayın. Günümüzde bu hisse kapılmamak elbette çok zordur, özellikle uzun süreli hedeflerde. Sanki dinlenmeniz yasakmış, başardığınızı göstermezseniz sizi hiç sayacaklar gibi hissedebilirsiniz ama bunu önleyecek olan da sizsiniz. Yolculuğunuzda kendinize de hata yapma payı hep bırakın, dinlenmeyi kendinize hak görün. Asıl başarı ve sonuçlara ulaşmanın yolunun buradan geçtiğini unutmayın. Başaramadığınız bir an, “ben artık değersizim ya da her şey bitti” dediğinizde motivasyonunuzu düşürmek yerine sürecin bir parçasında olduğunuzu, hatta çok iyi gittiğine işaret olduğunu unutmayın. Başarsanız da başaramasanız da bu sizin değerinizi etkilemeyecektir; bunu unutmayın.

Motivasyon = Mola + Disiplin + İçinizdeki İstek

Hayır diyebilmek, bireyselleşen dünyada kişilerin yeni doğmuş olan ihtiyaçlarından yalnızca bir tanesi olsa da oldukça önemli bir yere sahiptir. Çünkü ‘hayır’ diyebilmek, yalnızca hayır demek değil, aynı zamanda kişinin sınırlarını çizmesine de yardımcı olmaktadır. Bu konunun bu kadar önemli olma sebebi, kişisel sınırlarla doğrudan alakalı olmasıdır. Üzerine konuşulması gereken bu konu, gerek birey yönünden gerekse bireyle toplum arasında kurulan köprü açısından büyük etkilere sahiptir. Kişiler hayır dediklerinde, toplumun da baskısıyla bunun aslında bencil bir karar olduğunu ve etraftaki kişilerin de bu konuda kendisini ‘kötü biri’ olarak etiketlediğini düşünmektedir içten içe. Bu vicdan muhasebesi sebebiyle hayır demekten kaçınmak, beraberinde erteleme davranışını da getirmektedir. Durum günden güne değişerek ‘hayır diyebilmeyi ertelemek’ noktasına kadar gidebilmektedir. Toplumcu toplumlarda bu tutum hoş karşılanmazken, günümüzde yayılan ‘bireyci toplum’ anlayışıyla bu durum kişiler arasında aslında daha da normalleşmektedir.

Bu noktaya kadar hep hayır diyen kişi perspektifinden bakmış olduk. Peki, hayır denilen kişi biz olduğumuzda nasıl bir bakış açısı sağlıklı olabilir? Bu noktada ise bireyi anlamayı ve durumu kişiselleştirmemeyi en etkili ve sağlıklı yöntem olarak düşünebiliriz. Çünkü kişiler genelde size karşı olumsuz duygu beslemekten çok, kendi sınırlarını koruyabilmek adına hayır demeyi tercih ederler. ‘Hayır’ kelimesinin Türkçesi, ‘ben seni sevmiyorum, senden hoşlanmıyorum, senin istediğini yapmamak için sana hayır diyorum veya senin çıkarların için evet demeyi tercih etmiyorum’ gibi ifadelerden çok, ‘kendi sınırlarımı korumalıyım, kendi sınırlarım içerisinde bu isteğini şu an gerçekleştirmem uygun görünmüyor, istediğin şeyi yapacak enerjiye sahip değilim, bu benim hayatım ve farklı ilerlemesini istiyorum’ gibi ‘ben’ diliyle yazılan ifadeler içermektedir. Dolayısıyla kişilerin isteklerinizi reddetmesi, sizden çok kendisiyle alakalı bir durumdur. Karşılıklı olarak bu noktada kişilerin birbirlerine saygı gösterdiği bir ütopyada ‘hayır’ kelimesi diğer birçok kelime gibi normalleşecektir.

Bireylerin ‘hayır’ diyebilmesindeki en büyük sır, bunu kendi içerisinde yasallaştırması ve normalleştirmesidir. Bunu söylemek size sert geliyor olabilir. Eğer durum buysa, bunun yerine sağlıklı sınırlar çizebilmek konusunda içsel bir muhasebe yapmanız da faydalı olacaktır. Günün sonunda aslında hem sınır hem de hayır demek, kişiyi istediği noktaya, yani özsaygı ve özşefkat konusunda kendine iyi davranabilen bir noktaya çekecektir. Unutmayın, ‘hayır’ dediğiniz noktada vicdani bir yük taşımadığınız yerde kendinizi bulmaya başladığınız yolculukta doğru bir noktadasınız demektir. Bu da demek oluyor ki, kişinin sağlıklı sınırlar çizmesi ve bu sınırları korumak adına hayır diyebilmesi, kişiyi ‘bencil veya kötü’ birisi yapmaz. Bunları yapmadığımız noktada, kendimize olan sorumluluklarımızı ertelemeye başlarız. Günün sonunda çevremize söyleyemediğimiz ve birikmiş olan bütün ‘hayır’ kelimelerini, gerek enerjimiz yetmediğinden gerekse yorulduğumuzdan kendimize söylemiş olacağız.

Belki bunu çocukken okulun ilk gününde hissettik. Sınıfa girdik, kimseyi tanımıyorduk ve içimizden tek bir şey geçiyordu: “Acaba burada bana da yer var mı?” Yıllar geçti, ortamlar değişti ama o ihtiyaç hiç değişmedi. Yeni başladığımız bir işte, yeni taşındığımız bir şehirde, arkadaş grubunda ya da romantik bir ilişkide hatta flörtte bile aslında yine aynı sorunun cevabını arıyoruz: “Burada bana gerçekten bir yer var mı?”

Ait hissettiğimiz yerde kendimizi sürekli kanıtlamaya çalışmayız. Her söylediğimiz cümleyi tekrar tekrar düşünmeyiz. “Acaba yanlış mı anlaşıldım?” diye kaygılanmayız. Bir hata yaptığımızda hemen dışlanacağımızı hissetmeyiz. Çünkü biliriz ki bizi sadece başarılı olduğumuz için değil, olduğumuz hâlimizle de kabul eden insanlar vardır. İşte aidiyet tam olarak böyle bir duygudur. İnsan kendini güvende hisseder. Rol yapmak zorunda kalmaz. Sürekli tetikte yaşamaz.

Ne yazık ki herkes bu duyguyu çocukluğunda yaşayamaz. Bazı insanlar sevgiyi hep bir şart karşılığında görerek büyür. Başarılı olursa takdir edilir, uslu olursa sevilir, başkalarını mutlu ederse değer görür. Böyle büyüyen biri yetişkin olduğunda da ait olmayı hak etmek zorundaymış gibi hisseder. Sürekli daha fazla vermeye, daha fazla çabalamaya, daha fazla sevilmeye çalışır. Çünkü içten içe hâlâ aynı kaygıyı taşır: “Ya beni istemezlerse?”

Bu yüzden bazen insanlar kendilerine iyi gelmeyen ilişkilerden ayrılamaz. Dışarıdan bakıldığında herkes “Neden hâlâ bu ilişkinin içindesin?” diye sorar. Oysa içeride yaşanan şey çoğu zaman sevgiden daha farklıdır. İnsan bazen karşısındaki kişiyi değil, onun yanında hissettiği ait olma duygusunu kaybetmekten korkar. Çünkü o ilişki, bütün eksiklerine rağmen ona “Bir yere aitim.” hissini veriyordur. Bu yüzden gitmek, sadece bir insanı kaybetmek gibi değil; sanki kendinden bir parçayı geride bırakmak gibi gelir.

Ama aidiyet ile bağımlılık birbirine karıştırılmamalıdır. Gerçek aidiyet seni küçültmez, seni özgürleştirir. Kendin olmana izin verir. Sürekli onay beklemek zorunda kalmazsın. Düşüncelerini söylemekten korkmazsın. Kırıldığında bunu dile getirebilirsin. Çünkü bilirsin ki bir fikir ayrılığı ya da küçük bir hata yüzünden değerini kaybetmeyeceksin. Sağlıklı ilişkiler insana tam da bunu hissettirir: “Burada olduğum hâlimle kabul görüyorum.”

Bazen de tam tersi olur. Bir ilişkinin, bir arkadaş grubunun ya da bir ailenin içinde yıllarca kalırsın ama hiçbir zaman gerçekten ait hissedemezsin. Sürekli kendini açıklamak zorunda kalırsın. Hep yanlış anlaşılmaktan korkarsın. Duygularını rahatça paylaşamazsın. Kalabalıkların içinde bile yalnız hissedersin. Çünkü aidiyet sadece aynı ortamı paylaşmak değildir. Aidiyet, görüldüğünü, duyulduğunu ve önemsendiğini hissetmektir.

Belki de bu yüzden kendimize şu soruyu sormamız gerekir: Ben gerçekten ait olduğum için mi buradayım, yoksa yalnız kalmaktan korktuğum için mi gitmiyorum? Çünkü bu iki duygu birbirine çok benzer ama aslında tamamen farklıdır. Biri güvenin, diğeri korkunun ürünüdür.

Sonuç olarak ait hissetmek, insanın en temel psikolojik ihtiyaçlarından biridir. Ancak gerçek aidiyet, kendinden vazgeçerek kazanılmaz. Sürekli çabalayarak, kendini ispat ederek ya da olduğundan farklı biri gibi davranarak kurulan bağlar, insana aitlik değil; yorgunluk verir. Gerçek aidiyet ise tam tersidir. Seni olduğun gibi kabul eden insanların yanında kendini rahat hissedersin. Susarken de konuşurken de aynı kişi olabilirsin. Çünkü ait olduğun yerde, varlığını kanıtlamak zorunda kalmazsın.

Belki de hayatta aradığımız şey kusursuz insanlar ya da kusursuz ilişkiler değildir. Belki de hepimiz, içimiz rahat bir şekilde “Ben burada kendim olabiliyorum.” diyebileceğimiz bir yer arıyoruz. Çünkü insan en çok ait hissettiği yerde kök salar, büyür ve gerçekten nefes almaya başlar.

Bir gece ansızın nefesimiz daralır. Kalbimiz hızlanır. Omuzlarımızda nedenini açıklayamadığımız bir ağırlık hissederiz. Yapılan tüm kontroller normal çıkar; fakat içimizde taşıdığımız o görünmez yük bir türlü hafiflemez. Belki de yıllardır yanlış soruyu soruyoruz. Bazen “Bedenimde ağrıyan yer neresi?” demeden önce kendimize şu soruyu sormamız gerekiyordur: “İçimde hangi duygu uzun zamandır duyulmayı bekliyor?”

Çünkü insan yalnızca kelimeleriyle konuşan bir varlık değildir. Bazen beden, ruhun anlatamadığı hikâyeleri dile getirir. Söylenemeyen bir kırgınlık boğazda düğümlenir, bastırılan bir öfke bedende gerilim olarak kalır, vedası tamamlanmamış kayıplar insanın omuzlarında görünmez bir ağırlığa dönüşür. Beden, ruhun en dürüst arşividir.

İnsan hayat boyunca yalnızca yaşadıklarını değil, yaşayamadıklarını da taşır. Söylenmemiş sözler, ertelenmiş gözyaşları, görmezden gelinen kırgınlıklar zamanla görünmeyen bir bavula dönüşür. İnsan önce bu bavulu taşıdığını fark etmez. Çünkü çoğu zaman “alıştığını” düşünür. Oysa alışmak, iyileşmek değildir. Sadece yükün varlığına karşı duyarsızlaşmaktır.

Bastırılan hiçbir duygu gerçekten kaybolmaz. Kendisine başka bir ifade yolu bulur. Kelimelere dönüşemeyen acılar bazen bedensel belirtilerle kendini gösterir. İçeride tutulmuş bir korku kaygıya, ifade edilemeyen bir öfke gerginliğe, kabul edilmeyen bir üzüntü ise derin bir yorgunluğa dönüşebilir. Çünkü insanın içinde yarım kalan her şey, bir gün kendini tamamlamak için başka bir kapı arar.

Bazen çocuklukta duyduğumuz bir cümle, yıllar sonra kendimize yönelttiğimiz sert eleştiriler olarak karşımıza çıkar. Bazen geçmişte yaşadığımız bir hayal kırıklığı, bugün kurduğumuz ilişkilerde güvenmekte zorlanmamıza neden olur. Bazen zamanında gösteremediğimiz bir tepki, yıllar sonra bedenimizde taşıdığımız bir gerginliğe dönüşür. Çünkü zaman, yaşanan olayların izini hafifletebilir; ancak yaşanmamış duyguların izini her zaman silemez.

Modern insanın en büyük yanılgılarından biri, güçlü olmayı hiç zorlanmamak sanmasıdır. Oysa gerçek güç; hiç kırılmamak, hiç yorulmamak ya da her şeyi tek başına taşıyabilmek değildir. Gerçek güç; kendi iç dünyasına dürüstçe bakabilmek, hissettiği duyguyu kabul edebilmek ve gerektiğinde destek alabilecek kadar kendine değer verebilmektir.

Fakat günümüz insanı çoğu zaman kendi duygularına yabancılaşarak yaşıyor. Her şeye yetişmeye çalışırken kendisine geç kalıyor. Başkalarının ihtiyaçlarını anlamaya çalışırken kendi içindeki sesi duymayı unutuyor. Belki de hepimizin zaman zaman kendimize sorması gereken soru şudur: “Ben gerçekten iyi miyim, yoksa sadece iyi görünmeyi mi öğrendim?”

Çünkü duygular bastırılması gereken yükler değil, anlaşılması gereken mesajlardır. Korku bize korunmamız gereken alanları gösterir. Üzüntü kaybettiklerimizin değerini hatırlatır. Öfke ise çoğu zaman sınırlarımızın ihlal edildiğini haber verir. Bedenimizin verdiği sinyaller bazen bir sorun değil, bir çağrıdır. Durmamız için… Kendimize dönmemiz için… Uzun zamandır görmezden geldiğimiz iç dünyamızla yeniden bağ kurmamız için…

Bir ağacın kökleri görünmezdir; ancak ağacı hayatta tutan en önemli güçtür. İnsan ruhu da böyledir. Görünmeyen duygularımız, geçmiş deneyimlerimiz ve içsel ihtiyaçlarımız; bugün kim olduğumuzu şekillendirir. Köklerini ihmal eden bir ağaç nasıl zamanla güçsüzleşirse, kendi iç dünyasını ihmal eden insan da zamanla kendisinden uzaklaşır.

Belki de iyileşmek, daha fazla dayanmakla değil; kendimizi daha derinden anlamakla başlar. Çünkü insan, susturduğu duyguların ağırlığıyla değil; onları duyabildiği, kabul edebildiği ve kendine şefkatle yaklaşabildiği ölçüde hafifler. Ve bazen hayatımızdaki en büyük dönüşüm, dış dünyayı değiştirdiğimiz anda değil; yıllardır susturduğumuz iç sesimizi ilk kez gerçekten dinlediğimiz anda başlar.

Çünkü duygular ifade edilmediğinde yok olmaz; yalnızca başka yollarla kendini gösterir. Bedenin verdiği her sinyal, insanın kendi iç dünyasına açılan bir kapı olabilir. Önemli olan o kapıyı kapatmak değil, ardında ne olduğunu anlayacak cesareti gösterebilmektir.

Kendimize hiç sormadığımız o soruyu sormaya hazır mıyız: Bugüne kadar hangi duygumu duymamak için kendimi susturdum?

Peki, zihinsel olarak dayanıklı olmak gerçekten hiçbir şeyden etkilenmemek midir, yoksa her şeye rağmen esneyip yeniden ayağa kalkabilmek mi? Bu kavramı artık klişelerden arındırmanın ve sürdürülebilir bir iyi oluş modeli olarak yeniden tanımlamanın zamanı geldi.

Toksik Güçlülük Maskesi

Bugün popüler kültür, resilience kavramını çoğunlukla zorlukları görmezden gelen, kaygıyı ya da başarısızlığı halı altına süpüren toksik bir olumluluktan besleniyor. Toplum olarak duyguları bastırmayı, acıyı hissetmiyormuş gibi yapmayı büyük bir güç gösterisi olarak kabul etme eğilimindeyiz. Oysa gerçek şu ki; korkuyu, baskıyı ya da yoğun yetersizlik hissini hiç yaşamamak zihinsel bir güç değil, sadece bir algı tıkanıklığıdır.

Gerçek uzmanlık ve asıl psikolojik olgunluk, bu duyguları tamamen yok etmekle veya onlarla savaşmakla ilgilenmez. Önemli olan, o yoğun kaygı dalgası kapıyı çaldığında onu inkâr etmek değil, onun varlığını kabul edip o duyguyla birlikte nasıl yürüyebileceğini bilmektir. Dayanıklılık, bir savunma mekanizması değil, aktif bir adaptasyon becerisidir. Kendine dürüst olamayan, kendi insani sınırlarını tanımayan bir zihnin sürdürülebilir bir başarı inşa etmesi sadece geçici bir illüzyondan ibarettir.

Bambu Olabilmek

Kavramı bu içi boşalmış kalıplardan çıkarıp masaya yatırdığımızda, karşımıza zihinsel dayanıklılığın asıl motoru çıkıyor: Bilişsel esneklik. Hayat tam da planladığımız gibi gitmediğinde, işler sarpa sardığında ya da büyük bir baskı altında kaldığımızda ne yapıyoruz? Sabit bir fikre saplanıp duvarı yumruklamaya devam mı ediyoruz, yoksa derin bir nefes alıp “Tamam, oyunun kuralları değişti, şimdi yeni stratejimiz ne?” diyebiliyor muyuz?

İşte asıl kırılma noktası tam olarak burasıdır. Dayanıklılık durağan bir duruş değil, akışkan bir süreçtir. Tıpkı fırtınaya karşı direnen ama en sonunda heybetine yenik düşüp kökünden kırılan sert bir meşe ağacı olmak yerine; rüzgarla birlikte eğilen, bükülen ama fırtına dindiğinde kökleri üzerinde yeniden dosdoğru yükselen bir bambu gibi olabilmektir. Modern dünyada hem yüksek performans gösterip hem de iyi oluşu korumanın yegâne yolu bu esnekliktir.

Dinlenmek Zayıflık Değildir

Başarıyı, insanın ruhsal iyi oluşundan (well-being) kopardığımız an, yolun sonu kaçınılmaz olarak tükenmişliğe çıkıyor. Gerçek anlamda dayanıklı bir zihin, insanı benzini bitene kadar körü körüne koşturan bir motivasyon kaynağı değildir. Aksine, ne zaman vites artıracağını bildiği kadar, ne zaman yavaşlaması, hatta ne zaman tamamen durup soluklanması gerektiğini de söyleyen içsel bir pusuladır. Durmayı bilmeyen bir sistemin dayanıklı kalması imkansızdır.

Eğer bu kavramı hayatımızda doğru konumlandırmak istiyorsak, önce şu üç adımla barışmalıyız: Baskıyı performansın ve hayatın doğal bir parçası olarak görmek, şartlar değiştiğinde zihinsel oyun planını güncelleyebilmek ve en önemlisi; durup toparlanmayı (recovery) bir lüks değil, yola devam etmenin ilk şartı saymak.

Sonuç olarak, bu hızlı ve acımasız dünyada ayakta kalmak, pürüzsüz ve hiç darbe almamış bir zihne sahip olmak demek değildir. Zihinsel dayanıklılık; hiç düşmemek değil, düşmenin de bu yolculuğun en doğal parçası olduğunu bilmektir. Önemli olan, her ayağa kalkışta üzerindeki tozu silkelerken heybene yeni bir öğrenme, yeni bir esneklik katabilmektir. Bize dayatılan o kusursuz “kırılmazlık” maskesini yüzümüzden indirip zihinsel esnekliğe alan açtığımızda, sadece başarıyı yakalamakla kalmayacağız; o başarının tam ortasında ruhumuzu da hayatta tutmayı başaracağız.

Karar verememe kaygısının kronikleşmesinde bilişsel ve duygusal mekanizmalar önemli bir rol oynamaktadır. Pişmanlık Regülasyonu Teorisi, Zeelenberg ve Pieters (2007) tarafından geliştirilen ve insan davranışlarının gelecekte yaşanması olası pişmanlıkları önleme motivasyonu ile şekillendiğini savunan bir teoridir. Karar verme kaygısı yüksek bireyler, seçimini yapmadan önce olası seçimlerinin olumsuz sonuçlanması halinde yaşayacakları pişmanlık hissini abartılı bir biçimde öngörmektedir (anticipated regret). Bu öngörüye ek olarak, birey bir seçim yapması durumunda diğer bütün alternatifleri kaybetme düşüncesiyle (kaçırma korkusu – fear of missing out) karşılaşmakta ve bu durum bilişsel kilitlenmeyi derinleştirmektedir. Karar anları doğası gereği geleceğe yönelik belirsizlik barındırmaktadır. Kaygı düzeyi yüksek bireyler, netlik arayışı içinde olmaları nedeniyle karar verme anında net bir garanti görmedikleri sürece süreci askıya alma eğiliminde olabilirler. Kaygıya yoğun bir şekilde maruz kalan ego, kendini korumak amacıyla savunma mekanizmalarını devreye alır. Bu süreçte birey, doğru kararı vermek için uygun zamanı olmadığını düşünüyorsa ve doğru kararı verme yetkinliğine güvenmiyorsa, karar erteleme (decisional procrastination) ya da sorumluluğu başkasına devretme (defensive avoidance) davranışına yönelebilir.

Karar vermek aynı zamanda nörobiyolojik bir süreçtir. Nörobiyolojik süreçlerin temellerini incelediğimizde, frontal korteks ve subkortikal yapılar arasında belirli bir koordinasyon olduğunu görürüz. Planlama, rasyonel seçimler ve yürütücü işlevlerden sorumlu olduğu bilinen prefrontal korteks ve özellikle anterior singulat korteks, karar verme mekanizmalarının merkezi konumundadır (Bechara ve diğerleri, 2000). Diğer bir açıdan bakıldığında, karar verme noktasında yoğun kaygı yaşayan bireylerde amigdala aşırı aktif hale gelmektedir. Amigdala, duygusal ve tehdit odaklı uyaranları işleyen beyin bölgesidir. Özetle, kaygılı bir beyin karar anını bir tehlike olarak algılayabilmekte ve “savaş ya da kaç” tepkisini üreterek kişinin mantıklı bir seçim yapmasını manipüle etmektedir. Bu durumda bilişsel felç (paralysis) ortaya çıkabilmektedir.

Bütüne baktığımızda, karar verememe kaygısı bireysel bir irade zayıflığı ya da geçici bir kararsızlık süreci değildir. Bu kaygı, bilişsel çarpıtmalar, biyolojik yatkınlıklar ve çevresel faktörlerden etkilenen bir olgu olarak değerlendirilebilir. Bireyin mutlak garanti arayışı içinde olması, onu eylemsizliğe mahkum edebilmektedir. Karar verme kaygısının klinik psikopatoloji ile ilişkisine baktığımızda, bu kaygı türü tek başına izole bir semptom olmaktan ziyade, Obsesif Kompulsif Bozukluk, Yaygın Anksiyete Bozukluğu ve Majör Depresif Bozukluk gibi bazı psikopatolojilerin eşlikçisi olarak yer alabilmektedir. Aynı zamanda, karar verme kaygısı aşılması imkansız bir olgu olmaktan ziyade bilişsel yeniden yapılandırma ile yönetilebilecek bir süreçtir. Belirsizlik, yaşamın kaçınılmaz bir parçasıdır. Bu nedenle, kusursuzluk arayışı ve mutlak garantide olma isteği, yaşamın doğal akışına aykırıdır. “En iyi” yerine “yeterince iyi” seçimini yapmak, özetle tatmin olma stratejisini alışkanlık haline getirmek pratik ve önemli bir adım olabilir. Birey olarak hata yapma hakkını kabullenmek, küçük kararlarla zihni eyleme alıştırmak ve sorumluluğu sahiplenmek, bireysel özgürlüğün ve yetişkin olmanın en temel adımlarından biridir. Sonuç olarak, karar vermek bir yetenek değil, geliştirilebilir bir süreçtir. Zihni, en doğru olanı seçmek adına zorlamak yerine belirsizliklerin olduğunu öngörmek ve kabul etmek, sorumluluğa sahip çıkma cesareti göstermek bireyi bu kaygıdan özgürleştirecektir.