Doğa ile Olan Bağımız Kopmadı, Sadece Unutuldu

Ekopsikoloji, insanın ruhsal sağlığı ve doğayla olan ilişkisi arasındaki bağı ele alan bir yaklaşım. Temeli basit ama güçlü bir gerçeğe dayanıyor: Biz doğadan ayrı değiliz. Bedenimiz, duygularımız ve hatta kimliğimiz doğayla iç içe örülmüş durumda. Bu yüzden doğada olan her şey bizde de iz bırakıyor, bilinçli ya da bilinçdışı.

Yangın haberlerini okurken içinizde bir sıkışma hissediyorsanız, sebebi sadece empati değil. Çünkü ormanlar sadece coğrafi bölgeler değil, kolektif belleğimizin, ruhsal köklerimizin, özümüzün bir parçası.

Edvard Munch’un dediği gibi “Doğa, sadece gözle görülenlerden ibaret değildir; o, ruhun iç dünyasındaki imgeleri de kapsar.” Özellikle ormanlar, dağlar, hayvanlar gibi semboller rüyalarda imge olarak sık sık ortaya çıkar. Bunlar insanın içsel doğasına açılan kapılar, bireyin bilinçdışındaki güçlerinin dışavurumudur.

Toprak Ana’nın Çağrısı

Doğayı Jung’un “Büyük Ana” arketipiyle ilişkilendirebiliriz. Toprak Ana hem doğurgan ve koruyucu bir figür, hem de yıkıcı ve tüketici bir güç olabilir. Bu yüzden doğayla ilişki, hem besleyici ve huzur verici, hem de dönüşüm, karşılaşma ve yüzleşme içeren derin bir ruhsal süreçtir.

Ama bu “anne” sadece mitolojik bir figür ya da kadınlarla özdeşleşmiş bir arketip değildir. O, her birimizin içinde taşıdığı bir yönümüzdür. Bugün karşı karşıya kaldığımız doğa krizleri, sadece dışsal bir yıkımı değil, içimizdeki bu besleyici yanla olan bağımızın da zayıfladığını gösteriyor.

Oysa hepimizin içinde hem feminen (alıcı, sezgisel, besleyici) hem de maskülen (yapan, koruyan, yön veren) yönler var. Bu yönler birbirine düşman değil, tamamlayıcıdır. Her iki tarafı bütünlükle kucaklamak, sağlıklı bir ruhsal gelişimin temel bir parçasıdır.

Sessiz Yas Sürecimiz

İzmir’deki yangın yalnızca bir doğa olayı değil, aynı zamanda bir yas süreci. Ancak bu yas çoğu zaman sessiz ve ismi konmayan bir yas. Ne yapacağımızı bilemediğimiz bu duygular çoğu zaman öfkeye, çaresizliğe ya da kayıtsızlığa dönüşebiliyor.

Ekopsikolojiye göre bu yas bastırılmamalı. Aksine tanınmalı, paylaşılmalı ve dönüştürülmeli. Tıpkı sevdiğimiz birini kaybettiğimizde onun anısını yaşatmak için ritüeller yaptığımız gibi, doğa için de yas tutmak bir tür ruhsal onarım başlatabilir.

Yangınlar sadece ekolojik bir kriz değil, aynı zamanda psikolojik bir tetikleyici. Belki de kendi içimizde bastırdığımız kayıpları, korkuları ya da belirsizlikleri su yüzüne çıkarıyor. Doğada olanlar, kendi iç dünyamızda yankılanarak düzensizliklerimizi ve iç çatışmalarımızı görünür kılabiliyor.

Bu da demek oluyor ki doğadaki yaraları sarmaya çalışırken aslında kendimizi de iyileştirme şansına sahibiz.

Ne Yapabiliriz?

Elbette herkesin yangına müdahale edecek fiziksel gücü ya da organizasyonel imkânı olmayabilir. Ama ekopsikoloji bize şunu hatırlatır: duygusal dayanışma da bir müdahale biçimidir.

Ağaç dikmek kadar, doğa için yas tutmak, duygularımızı paylaşmak, başkalarının acısına tanıklık etmek de bir eylemdir. Bazen bir şiir, bir sosyal medya paylaşımı, bir doğa yürüyüşü bile doğa ile bağımızı yeniden hatırlatmanın yollarından biri olabilir.

Yeniden Köklenmek

İzmir’in yanan ormanları, yalnızca doğanın değil, ilişkilerimizin, değerlerimizin, yaşam tarzımızın da ne kadar kırılgan olduğunu hatırlattı bize.

Ama aynı zamanda şunu da hatırlattı: Toprak küllerle yenilenir. Küller, yeni hayatların doğabileceği bir zemin olabilir.

Ekopsikoloji, doğayı sadece bir kaynak değil, bir ilişki alanı olarak görmeyi öneriyor. Ve belki de bugün hepimizin en çok ihtiyacı olan şey bu: yeniden bağ kurmak. Doğa ile bağ, kendimizle, birbirimizle.

Umut ederim ki, birbirimizle ve doğayla karşılıklı saygı ve derin bir bağ içinde buluşuruz.

Travmatik Yas: Depremin Psikolojik Yükleri

Kayıp sonrası yaşanan yas süreci, insanların yaşaması gereken doğal bir süreçtir (Bildik, 2013). Kayba karşı verilen tepkiler din, kültür, örf ve adetlere göre değişse de yasa verilen ortak fiziksel, zihinsel, duygusal ve davranışsal tepkiler bulunmaktadır (Bildik, 2013; Çolak ve Hocaoğlu, 2021).

Yaşanan kaybın beklenmedik ve ani olması durumunda yas süreci olağan seyrinde ilerleyememektedir. Kişinin ani beklenmedik ölümü sonrası ortaya çıkan yas tepkileri, travmatik yas olarak adlandırılmaktadır (Işık, 2023; İkiz, 2024). Travmatik yasta kişinin dünyaya dair inanç sistemi zedelenmekte ve yasın süresi yılları almaktadır (İkiz, 2024; Yelboğa, 2023). Diğer yas türlerine kıyasla travmatik yasta kişi kendini daha fazla suçlamakta ve pişmanlık hissetmekte, ölen kişinin yaşadığı düşüncesi ve yas ile meşguliyet görülmektedir (Yelboğa, 2023). Ayrıca travmatik yas yaşayan kişilerde depresyon, anksiyete, alkol ve madde kötüye kullanımı ve travma sonrası stres bozukluğu görülme oranı yüksektir (Akcan, 2018).

Depremde yaşanan ev, iş, psikososyal destek sisteminin ve sevilen kişilerin travmatik ölümü gibi ani ve çoklu kayıplar, kişilerin travma sonrası stres bozukluğu yaşama riskini artırmaktadır. Kişilerin ölen kişiyle ilgili işlerinin yarım kalması veya vedalaşamama durumu yas sürecini uzatmaktadır (Yelboğa, 2023).

Travma Sonrası Büyüme: Yeniden Doğuşun Umudu

Kayıp yaşayan kişiler bu süreci sağlıklı bir şekilde atlatabilmesi ve dünyaya dair bozulan inanç sistemlerinin yeniden oluşabilmesi için travma sonrası büyüme kavramına ihtiyaç duymaktadırlar (Cankardaş ve Sofuoğlu, 2019). Travma sonrası büyüme, yaşanan travmatik, olumsuz yaşam olaylarından sonra kişinin hayatında olumlu değişimler yaratmaya istekli olması ve hayatını yeniden yapılandırmasıdır (Akcan, 2018; Ezerbolat ve Özpolat, 2016). Ayrıca bir değişim, bir dönüşümün sembolü olan travma sonrası büyüme, kişilerin yaşadıkları acılar var olduğu kadar bir yeniden doğuş da aslında umutlarında gizlidir.

Türkiye’de 6 Şubat depremi başta olmak üzere yaşanan depremler, yıkıcı deneyimlerin ardından bazı bireylerde travma sonrası büyüme görülebilmektedir (Duman, 2019). 6 Şubat depremi sonrası ergenlerle yapılan bir çalışmada, özellikle depremden sonra çadır ya da konteynerde barınan ergenlerin travma sonrası büyüme yaşama olasılığının daha yüksek olduğu gösterilmiştir (Katmer ve Asıcı, 2024). Ancak, yaşanan travmatik olaylar kadar, bu olaylara verilen ruhsal tepkilerin de önemli olduğu görülmektedir. Çünkü duygusal tepkiler dikkate alındığında, yaşanan kayıpların travma sonrası büyüme üzerindeki etkisi azalabilmektedir (Akcan, 2018). Bu da bize, yaşanan kadar hissedilenin de ne kadar güçlü bir belirleyici olduğunu hatırlatıyor.

Depremin Psikososyal Etkileri ve Psikososyal Destek Gerekliliği

Türkiye tarihsel süreçte birçok yıkıcı deprem yaşamıştır. Depremin getirdiği sadece fiziksel değil, psikososyal açıdan da çok fazla kayıp yaşanmaktadır. Yas yaşayan kişiler sevdiklerini, işlerini, statülerini birçok yönden kaybetmektedirler. Depremden sonra yaşanan depresyon, anksiyete, travma sonrası stres bozukluğu gibi tepkiler, kişilerin travmatik yas sürecinin uzamasına neden olmaktadır (Genlik, 2012; Yelboğa, 2023). Travmatik yas tepkilerinin azalması ve yası sağlıklı bir şekilde atlatabilmeye yarayan travma sonrası büyüme, kişilerin psikososyal destek sistemini güçlendirerek ve hayata yeni bir bakış kazanması açısından önem taşımaktadır (Akcan, 2018). Kişilerin bu süreci sağlıklı atlatabilmesi için sosyal destek sisteminin olması ve travmatik yas yaşadıklarından psikolojik destek almaları gerekmektedir. Ayrıca kişilerin göç etmiş olması, deprem bölgesinin olumsuz etkilerinden uzaklaştırarak ev, iş, statü gibi kaybettiklerinin yeniden kazanılması yönünde travma sonrası büyümeye olumlu etkileri bulunmaktadır.

Travma Sonrası Büyümeyi Destekleyen Adımlar

Travma sonrası büyümeyi neler destekler?

• Kayıp yaşayan kişi duygularını bastırmadan yazılı veya sözlü olarak duygularını ifade etmeli.
• Yaşadığı kaybın hayatındaki yerini bulmalı.
• Aile, arkadaş veya komşu gibi sosyal destek ağlarına kendini kapatmamalı.
• Destek gruplarına katılmalı veya psikolojik destek almalı.
• Kayıp yaşayan kişi, kendi gibi kayıp yaşayan başka bir kişiye destek olmalı.

Unutmayın ki acılarımız paylaşarak azalmaktadır. Önemli olan kaybı bir yıkım olarak değil, dönüşümün bir parçası olarak görmektir.

Kaynakça

• Akcan, G. (2018). Travma sonrası büyüme: Bir gözden geçirme. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 3(3), 61-70.
• Bildik, T. (2013). Ölüm, kayıp, yas ve patolojik yas. Ege Tıp Dergisi, 52(4), 223-229.
• Cankardaş, S., & Sofuoğlu, Z. (2019). Deprem ya da yangın deneyimlemiş kişilerde travma sonrası stres bozukluğu belirtileri ve belirtilerin yordayıcıları. Turkish Journal of Psychiatry, 30(3), 151–156. https://doi.org/10.5080/u23613
• Çolak, G. V., & Hocaoğlu, Ç. (2021). Kayıp ve yas: Bir gözden geçirme. Kıbrıs Türk Psikiyatri ve Psikoloji Dergisi, 3(1), 56-62.
• Duman, N. (2019). Travma sonrası büyüme ve gelişim. Uluslararası Afro-Avrasya Araştırmaları Dergisi, 4(7), 178-184.
• Ezerbolat, M., & Özpolat, A. G. Y. (2016). Travma sonrası büyüme: Travmaya iyi yanından bakmak. Kriz Dergisi, 24(1).
• Genlik, Ö. (2012). Yas süreci ve yas sürecindeki kişilerin depresyon ve anksiyete düzeylerinin incelenmesi (Master’s thesis, İstanbul Arel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
• Katmer, A. N., & Asıcı, E. (2024). 6 Şubat Maraş depremlerinden sonra ergenlerde ruhsal belirtiler ve travma sonrası büyümenin incelenmesi. Ege Eğitim Dergisi, 26(1), 16-32.
• İkiz, F. E. (2024). Ölüm ve yası konuşmak. Ankara: Gece Kitaplığı.
• Işık, E. İ. (2023). Travmatik yas yaşantısı olan yetişkin bireylerde psikolojik sağlamlığın travma sonrası büyüme düzeyine etkisi (Master’s thesis, İstanbul Bilgi Üniversitesi Lisansüstü Programlar Enstitüsü).
• Yelboğa, N. (2023). Kahramanmaraş depremi özelinde travmatik yas ve sosyal hizmetin yas danışmanlığı müdahalesi. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 7(1), 97-121.

Güvende Hissetmek Artık Çok Zor

Depremden sonra çoğu insanın söylediği şey şu oluyor: “Artık hiçbir yer güvenli gelmiyor.” Bu cümle aslında çok şey anlatıyor. İnsanlar evini kaybedince sadece bir çatıyı değil, o evle birlikte iç huzurunu da kaybediyor. Küçük çocuklar korkudan yalnız yatmak istemiyor, bazıları gece altını ıslatıyor. Oyuncaklarıyla oynarken bile yıkım, kurtarma gibi temalar dönüp dolaşıyor.

Yetişkinlerde de durum farklı değil. Birçok yetişkin geceleri uyuyamıyor, en ufak seste irkiliyor. İnsan bazen olup biteni anlamlandırmakta zorlanıyor, yaşadığı kaybı ve değişen hayatı kafasında toparlamaya çalışıyor. Ama her sorunun bir cevabı yok. Kişinin içinde olduğu bu karmaşık durum, yaşananların farklı bir yansıması oluyor.

Her Şey Bitince Değil, Başlar Gibi Oluyor

Deprem bittiğinde her şey normale dönecek sanıyoruz. Ama öyle olmuyor. İnsanlar ilk başta güçlü duruyor gibi. Belki çocuklarının yanında ağlamıyor, belki destek olmaya çalışıyor. Ama haftalar geçtikçe içe kapanmalar, ani tepkiler, panik gibi belirtiler başlayabiliyor. Bunu geç fark edebiliyoruz.

Ayrıca sadece deprem değil, onunla gelen değişiklikler de insanları zorluyor. Başka bir şehre taşınmak, işi bırakmak zorunda kalmak, arkadaşlardan uzaklaşmak… Bunların her biri ayrı bir yük oluyor. Bir danışanım şöyle dedi: “Evimi kaybettim, ama galiba beni ben yapan her şeyi de kaybettim.” Bu cümle hâlâ aklımda.

“Ağlama Artık” Demek Çözüm Değil

Depremden sonra insanlar iyi niyetle bazı şeyler söylüyor: “Ağlama, hayat devam ediyor”, “Daha kötüsü olabilirdi.” Bunlar kötü niyetli değil ama bazen kişiyi yalnızlaştırıyor. Çünkü bu sözler onun yaşadığı acıyı küçümsemiş gibi oluyor. Duygusal ve psikolojik yükü yüksek olan bireyler, söylenenleri niyetiyle değil, hissettirdiğiyle değerlendirir. Bu yüzden psikolojik destek sunmak istersek, sürecin daha sağlıklı ilerlemesi için kelime seçiminde özenli davranmalıyız.

Bazen de konuşmak yerine sadece yanında olmak yeterlidir. Özellikle çocuklarla iletişimde, “Korkma” demek yerine, “Evet, korkmak çok normal ama biz buradayız, seninleyiz.” demek daha etkili olabilir. Çünkü o an, en önemli şey, birinin yanında olup onları anladığını hissettirmektir.

Aile İçinde Dengeler Değişiyor

Depremden sonra aile içinde de birçok değişiklik oluyor. Her zaman güçlü duran bir baba ağlamaya başlayabiliyor. Çocuklar bazen ebeveynlerine destek olmaya çalışıyor. Anne-baba arasında daha önce hiç olmayan tartışmalar yaşanabiliyor. Bazen herkes sessizleşiyor, bazen de herkes birbiriyle çatışabiliyor.

Bunların hepsi aslında sürecin beraberinde getirdiği olağan durumlar. Çünkü herkesin, yaşadığı olumsuzluklarla başa çıkma yöntemleri farklı olabilir. Kimisi içine kapanıyor, kimisi kontrolcü oluyor. Önemli olan, bu farklılıklara anlayışla yaklaşmak. Aynı anda herkesin toparlanması mümkün değil. Kimisi toparlanırken, kimisi hâlâ içten içe enkaz altında kalmış olabiliyor.

Dengeleri yeniden kurmak amacıyla aile içinde küçük rutinler oluşturmak işe yarayabiliyor. Her akşam birlikte çay içmek, kısa yürüyüşler yapmak ya da çocuklara ufak sorumluluklar vermek… Bu tarz rutinleri yaratmak, hayata biraz olsun tutunmayı kolaylaştırıyor. Deprem gibi yıkıcı bir olayın ardından, aslında sıradan görünen alışkanlıkların ne kadar değerli olduğu daha iyi anlaşılıyor. Rutinler, belirsizlik içinde bir tür güven duygusu sağlıyor.

Toplum Olarak da Desteğe İhtiyacımız Var

Yardım kolileri, çadırlar çok kıymetli ama bazen yeterli olmuyor. İnsanlar ruhen de psikolojik desteğe ihtiyaç duyuyor. Psikolojik destek her yerde ulaşılabilir olmalı. Sadece terapi odalarında değil, mahallelerde, okullarda, hatta camilerde bile bu konular konuşulmalı. Bazen bir öğretmenin öğrencisiyle kurduğu sıcak bir bağ, bazen bir komşunun “Nasılsın?” demesi bile iyileştirici olabiliyor. Toplum olarak bu konularda daha bilinçli olmalıyız. Çünkü bir toplum sadece binalarla değil, insanlar arası bağlarla da ayakta kalır.

Sarsıntıya Değil, Sonrasına da Hazırlanmalıyız

Çoğu zaman “Deprem ne zaman olur?” sorusuna odaklanıyoruz. Ama asıl soru şu olmalı: Depremden sonra ne yapacağız? Sadece fiziksel değil, ruhsal olarak da hazır mıyız? Çocuklarımızı, büyüklerimizi korumak istiyorsak, sadece “çök-kapan-tutun”u değil, “anlat, dinle, paylaş”ı da öğrenmeliyiz. Depremler elbette olacak. Ama her deprem bizi tamamen yıkmak zorunda değil. Bazen bir sarılma, bir konuşma, bir anlayış bile yeniden ayağa kalkmak için yeterlidir.

Kaynakça

• Türk Psikologlar Derneği (2023). Afet ve Travma Sonrası Psikolojik İlk Yardım Rehberi.
• Karancı, A. N., & Dirik, G. (2004). Deprem Sonrası Psikolojik Tepkiler ve Toparlanma Süreci.
• Şar, V. (2011). Travma ve Toplum: Türkiye Örneğinde Psikolojik İzler.
• Ural, C. (2020). Afet Sonrası Psikolojik Dayanıklılık. Krize Müdahale Dergisi, 5(1), 45-52.