Gün içinde kaç kez hissettiğimiz bir duygunun üzerini kapatıyoruz? Üzüldüğümüzde “Şimdi bunun sırası değil.” diyerek hayatımıza devam ediyor, öfkelendiğimizde belli etmemeye çalışıyor, korktuğumuzda güçlü görünmek için kendimizi toparlıyor, kaygılandığımızda ise “Bunu düşünmeyeceğim.” diyerek zihnimizi susturmaya uğraşıyoruz. Bazen bunu o kadar otomatik yapıyoruz ki ne hissettiğimizi fark etmeye bile fırsat bulamıyoruz. Bir şey oluyor, içimizden bir duygu geçiyor ve biz hemen başka bir şeye yöneliyoruz. Çalışıyor, telefonumuza bakıyor, insanlarla konuşuyor, kendimizi meşgul ediyoruz. Çünkü bazen duygunun kendisiyle kalmak, onu hissetmekten daha zor geliyor. Böylece zamanla “hissetmemek” ile “iyi olmak” arasındaki farkı kendimize unutturmuş ve hissizleşmiş biri oluyoruz.

Peki Duygularımızı Neden Bastırıyoruz?

Duygularımızı bastırma eğilimimiz çoğu zaman bize oldukça tanıdık geliyor. Çünkü hepimiz hayatımızın bir döneminde bazı duyguların kabul edildiğini, bazılarının ise fazla bulunduğunu öğrenmiş olabiliriz. Çocukken ağladığımızda “Ağlama.”, korktuğumuzda “Korkacak ne var?” denildiğinde, zamanla yalnızca duygumuzu değil, o duyguyu gösterme hakkımızı da sorgulamaya başlayabiliyoruz. Büyüdükçe bu cümleleri kendi iç sesimiz söylemeye başlıyor. Bu kez karşımızda bizi susturan biri olmasına gerek kalmıyor. Biz kendimize: Güçlü olmalıyım, bunu kafaya takacak ne var, abartıyorum ya da böyle hissettiğimi kimse bilmemeli demeye başlıyoruz.

Üstelik duyguyu bastırmak her zaman bilinçli bir seçim de olmuyor. Bazen o kadar otomatikleşiyor ki üzgün olduğumuzu fark etmeden iyiyim diyoruz. Kırıldığımızı kabul etmek yerine hiçbir şey olmamış gibi davranıyoruz. Öfkemizin altında aslında incinmiş olduğumuzu görmeden yalnızca öfkenin kendisini problem olarak görüyoruz. Çünkü duyguyu hissetmek, onun bize anlattığı gerçekle de karşılaşmak anlamına gelebiliyor. Kızgınsak belki bir sınırımız ihlal edilmiştir, üzgünsek belki bir kaybı kabul etmemiz gerekiyordur, korkuyorsak belki kendimizi güvende hissetmiyoruzdur. Bazen duyguyu bastırmak, bütün bunlarla yüzleşmekten daha kolay geliyor.

Bastırdığımız Duygu Gerçekten Kayboluyor mu?

Tam burada önemli bir soruyla karşılaşıyoruz. Biz bu duyguyu yok saydığımızda gerçekten nereye gidiyor? Aslında duygu bir yere gitmiyor. Bastırmak, duygunun hiç yaşanmamış olması anlamına gelmiyor. Duygu hala orada, yalnızca biz onunla doğrudan temas etmekten kaçınıyoruz. Onu adlandırmıyor, anlamlandırmıyor, ifade etmiyor ve işlemiyoruz. Bir anlamda zihnimizdeki duyguya, sen burada yoksun diyoruz. Fakat duygusal sistemimiz bu kararı her zaman bizim kadar kolay kabul etmiyor. Çünkü duygularımızın ortaya çıkmasının bir nedeni var. Korku bizi korumaya, öfke sınırlarımızı fark etmeye, üzüntü yaşadığımız kaybı işlemeye, kaygı ise bizi olası tehditlere hazırlamaya çalışıyor. Biz duyguyu susturduğumuzda, onun taşıdığı mesaj da otomatik olarak ortadan kalkmıyor. Hatta bazen duyguyu ne kadar kontrol etmeye çalışırsak, zihnimiz o kadar onun etrafında dönmeye başlayabiliyor. Psikolojide bunu anlatmak için kullanılan en bilinen örneklerden biri Beyaz Ayı Etkisi. Kendimize “Beyaz ayıyı düşünme.” dediğimizde zihnimizin beyaz ayıyı düşünmediğinden emin olmak için onu sürekli kontrol etmemiz gerekiyor. Düşünüyor muyum, aklıma geldi mi, hala düşünüyor muyum derken aslında zihnimizde beyaz ayının varlığını sürekli canlı tutuyoruz. Duygularımızla ilişkimizde de buna benzer bir paradoks yaşayabiliyoruz. Üzülmeyeceğim, korkmayacağım, bunu kafama takmayacağım, sinirlenmeyeceğim dedikçe bir yandan tam olarak kaçmaya çalıştığımız şeyi kontrol etmeye devam ediyoruz. Böylece duygudan kurtulmaya çalışırken onunla zihinsel olarak daha fazla meşgul olabiliyoruz.

“Sen Yoksun” Diyoruz, O “Ben Buradayım” Diyor

Peki bastırdığımız duygular kendilerini nasıl hatırlatıyor? Genlde daha yoğun bir duygu olarak. Günlerce tuttuğumuz öfke, hiç beklemediğimiz küçük bir olayda çok büyük bir tepki olarak ortaya çıkabiliyor. Uzun süre “iyiyim” diyerek taşıdığımız bir üzüntü, yalnız kaldığımız bir akşamda yoğun bir ağlama ihtiyacıyla kendini gösterebiliyor. Sürekli kontrol etmeye çalıştığımız kaygı ise zihnimizin durmadan aynı ihtimalleri düşünmesi, bedenimizin sürekli tetikte olması veya gündelik hayatımızın önemli bir bölümünü endişeyle geçirmemiz şeklinde karşımıza çıkabiliyor.

Bazen de yaşadığımız duygusal yükü bedenimiz üzerinden fark ediyoruz. İşte burada psikosomatizasyon kavramı devreye giriyor. Psikosomatizasyon, psikolojik ve duygusal süreçlerin bedensel belirtilerle ilişkili olmasını ifade ediyor. Yoğun stres ve kaygı, kalp çarpıntısı, nefesin hızlanması, mide rahatsızlıkları, baş ağrıları, kas gerginliği ve çeşitli ağrılar gibi bedensel deneyimlerle birlikte görülebiliyor veya mevcut belirtileri artırabiliyor. Zihnimiz, bedenimiz ve duygularımız birbirinden tamamen bağımsız çalışmadığı için yaşadığımız psikolojik yük bedenimizde de karşılık bulabiliyor.

Bazen biz, ben kaygılı değilim derken bedenimiz hala alarm halinde olabiliyor. Sinirli değilim derken kaslarımızı sıkıyor, üzülmedim derken kendimizi sürekli meşgul ettiğimiz için farkında olamayabiliyoruz. Ardından bedensel bir belirti ortaya çıktığında da bu kez bana bir şey oluyor diye düşünüp daha fazla kaygılanabiliyoruz. Kaygı arttıkça bedensel belirtileri daha yoğun hissedebiliyor, belirtiler arttıkça daha fazla kaygılanabiliyoruz. Böylece zihin ve beden arasında birbirini besleyen bir döngü oluşmuş oluyor.

Peki Duygularımızı Bastırmak Yerine Ne Yapabiliriz?

Bilişsel Davranışçı Terapi açısından burada önemli olan, duygularımızı tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine onları fark etmeyi, anlamlandırmayı ve onlarla daha işlevsel bir ilişki kurmayı öğrenmek. Bunun ilk adımı çoğu zaman düşündüğümüzden daha basit: Şu anda ne hissediyorum diye kendimize gerçekten sormak. Çünkü kötüyüm demekle kırgınım, hayal kırıklığına uğradım, kaygılıyım, öfkeliyim ya da korkuyorum diyebilmek arasında önemli bir fark var. Duyguyu isimlendirdiğimizde onu belirsiz ve kontrol edilemez bir şey olmaktan çıkarıp daha anlaşılabilir bir deneyime dönüştürüyoruz.

Sonrasında duygunun arkasındaki düşüncelere ve ihtiyaçlara bakabiliriz. Örneğin hissettiğimiz öfkenin altında aslında incinmişlik olabilir. Kaygımızın altında kontrolü kaybetme korkusu olabilir. Sürekli güçlü durma ihtiyacımızın altında “Zayıf görünürsem insanlar beni önemsemez.” gibi bir düşünce bulunabilir. Burada amacımız duyguyu yanlış ilan etmek değil, duyguyla birlikte ortaya çıkan düşünceleri fark etmek ve bunların ne kadar gerçekçi ve işlevsel olduğunu değerlendirmek. Çünkü duygularımız bize önemli bilgiler verebilir ama her duygunun söylediği her düşünce mutlaka doğru olmak zorunda değildir.

Bir başka önemli nokta da duyguyu kabul etmekle duygunun bizi yönetmesine izin vermenin aynı şey olmadığını hatırlamak. Öfkeli olabiliriz ve yine de karşımızdaki insanı kırmadan konuşmayı seçebiliriz. Korkuyor olabiliriz ve korkumuza rağmen küçük bir adım atabiliriz. Üzgün olabiliriz ve kendimizi hemen toparlamak zorunda kalmayabiliriz. Duygularımızın varlığı, davranışlarımızın tek belirleyicisi olmak zorunda değil. Asıl beceri belki de tam burada ortaya çıkıyor. Duyguyu fark etmek, ona alan açmak ve ardından nasıl davranacağımıza bizim karar verebilmemiz.

“Bunu Hissetmemeliyim” Yerine “Bunu Hissediyorum”

Belki de duygularımızla ilişkimizde değiştirebileceğimiz en temel cümle, bunu hissetmemeliyim yerine, bunu hissediyorum ve bununla ne yapabilirim diyebilmek. Çünkü duygularımız bizim düşmanımız değil. Onları susturmaya çalıştığımızda bazen daha yüksek sesle konuşabiliyorlar, zihnimizden kovmaya çalıştığımız düşünceler daha sık geri gelebiliyor, görmezden geldiğimiz ihtiyaçlar ise başka şekillerde kendilerini hatırlatabiliyor.

Belki mesele duygularımızı hiç yaşamamak değil. Belki mesele, onları bizi yönetmek zorunda kalmadan yaşayabilmeyi öğrenmek. Çünkü iyileşmek artık hiçbir şey hissetmiyorum diyebilmek değil, ne hissettiğimi biliyorum, ona bakabiliyorum, onu anlamaya çalışabiliyorum ve onunla ne yapacağıma ben karar verebiliyorum diyebilmektir.

Bu sefer bastırdığımız duyguların nereye gittiğini sormak yerine, onların yanına oturup ne anlatmaya çalıştıklarını dinlemeyi deneyebiliriz. Bazen ihtiyacımız olan şey duygularımızı susturmak değil, onların sesini duyabilecek kadar kendimize yaklaşmaktır.

Hafıza gerçekten “silinir” mi?

Bir şeyi hatırlayamamak, o anının beynimizden tamamen silindiği anlamına gelmeyebilir.Bazen bilgi hâlâ hafızada bulunur fakat ona ulaşmak zorlaşır. Bazen ise zaman içerisinde anının ayrıntıları zayıflar. Özellikle günlük hayatımızda sürekli tekrar edilmeyen bilgilerin bir kısmını kaybetmemiz oldukça normaldir.Bununla birlikte, her anı aynı şekilde hatırlamayız. Özellikle yoğun korku, stres veya travma içeren deneyimlerde hafızanın işleyişi daha karmaşık hâle gelebilir. Bazen kişi yaşadığı olayın tamamını ayrıntılı biçimde hatırlamak yerine yalnızca belirli parçaları hatırlayabilir; olayın zamanı, sırası veya bazı ayrıntıları bulanıklaşabilir. Bu durum, beynin “kötü anıyı bilinçli olarak silmesi” şeklinde düşünülmemelidir. Daha çok, yoğun duyguların dikkat, kodlama ve daha sonraki hatırlama süreçlerini etkileyebilmesiyle açıklanabilir. Hatta bazen kişi bir olayın gerçekleştiğini bilmesine rağmen o olayla ilgili ayrıntılara ulaşmakta zorlanabilir. Bu nedenle “Hatırlamıyorum” demek her zaman “Bu hiç yaşanmadı” anlamına gelmez. Burada önemli bir nokta daha var: Her unutulan kötü olay bastırılmış bir anı değildir. Özellikle travmatik anılar söz konusu olduğunda, beynin bir olayı tamamen silip bilinçdışına gönderdiğini varsaymak bilimsel olarak fazla basit bir açıklama olur. Hafızanın parçalı, eksik veya değişken hâle gelmesinin birçok farklı nedeni olabilir. Yani bazen zihnimiz geçmişte yaşadığımız kötü bir olayı hatırlamakta zorlanabilir. Fakat bu, beynimizin “Bunu hatırlamak istemiyorum, o hâlde sileyim” şeklinde bilinçli bir karar verdiği anlamına gelmez. Beyin geçmişi her zaman olduğu gibi saklamaz; özellikle yoğun duyguların eşlik ettiği deneyimlerde onu farklı biçimlerde kodlayabilir ve daha sonra farklı biçimlerde hatırlayabilir. Fakat hafızayı ilginç hâle getiren şey yalnızca unutmak değildir. Asıl ilginç olan, hatırladığımız şeylerin de değişebilmesidir. Bir anıyı her hatırladığımızda beynimiz geçmişteki olayın birebir kopyasını açmaz. Elimizde kalan parçaları bir araya getirerek olayı yeniden oluşturur. Bu sırada bugün sahip olduğumuz bilgiler, duygularımız ve sonradan duyduğumuz hikâyeler de sürece dahil olabilir. Psikolojide bunun önemli örneklerinden biri yanlış bilgi etkisi (misinformation effect) olarak bilinir. Bir olay yaşandıktan sonra olay hakkında verilen yanlış veya yönlendirici bilgiler, kişinin daha sonraki hatırlamasını değiştirebilir. Yani bazen zihnimiz geçmişi unutmaz, geçmiși yeniden düzenler. Peki hiç yaşanmamış bir şeyi nasıl hatırlayabiliriz? Hafızanın en şaşırtıcı taraflarından biri de burada ortaya çıkıyor. Beynimiz bir anıyı değerlendirirken yalnızca “Bunu hatırlıyor muyum?” diye düşünmez. Aynı zamanda “Bunu nereden biliyorum?” sorusuna da cevap vermeye çalışır. Bu süreç source monitoring olarak adlandırılır.Bir şeyi gerçekten yaşamış olabiliriz. Bir başkasının anlattığı bir olayı dinlemiş olabiliriz. Bir şeyi hayal etmiş olabiliriz. Bir fotoğrafa bakmış olabiliriz. Hatta bir dizide görmüş olabiliriz.Ancak zaman içerisinde bu kaynaklar birbirine karışabilir.Örneğin aileniz çocukluğunuzdaki bir olayı size yıllarca anlattıysa, bir süre sonra o olayı gerçekten kendiniz hatırlıyormuşsunuz gibi hissetmeniz mümkün olabilir.Bu nedenle bir anının çok canlı olması, onun kesinlikle doğru olduğu anlamına gelmez.Araştırmalar, özellikle bazı psikolojik ve nörolojik durumlarda kişinin bir düşüncenin veya deneyimin kaynağını belirlemekte daha fazla zorlanabileceğini gösteriyor. Şizofreni araştırmalarında da gerçek dışı düşünce ve deneyimlerin değerlendirilmesinde kaynak izleme ve gerçeklik değerlendirmesi gibi bilişsel süreçlerin rolü inceleniyor. Ancak burada önemli bir ayrım var: Şizofreni, basitçe “olmayan olayları uydurmak” değildir ve şizofrenisi olan herkes sahte anılar yaşamaz.Bu ayrım önemli çünkü bazen psikolojik bir durumu açıklamaya çalışırken onu popüler kültürdeki en uç hâliyle düşünmeye başlıyoruz.

Beyin hafızadaki boşlukları doldurabilir mi?

Evet. Bunun daha nöropsikolojik bir örneği ise konfabulasyon. Konfabulasyonda kişi hafızasındaki boşlukları yanlış bilgilerle doldurabilir. Buradaki en önemli nokta, kişinin bunu çoğu zaman bilerek yalan söylememesidir. Kişi anlattığı şeyin yanlış olduğunun farkında olmayabilir. Örneğin geçmişindeki bir dönemi hatırlayamayan bir kişi, o boşluğu beyninin elindeki diğer bilgilerle doldurarak tutarlı bir hikâye oluşturabilir. Özellikle bazı beyin hasarları ve nörolojik durumlarda konfabulasyon görülebilir. Bu durum hafızanın nasıl çalıştığıyla ilgili oldukça önemli bir şeyi gösteriyor: Beyin bazen “bilmiyorum” demek yerine, eksik parçaları tamamlamaya çalışıyor. Ve oluşturduğu hikâye yanlış olsa bile kişiye son derece gerçek gelebiliyor. Hafızamızı kaybedersek kim oluruz? Burada hafıza ile kimlik arasındaki ilişkiye geliyoruz. Amnezi, yani hafıza kaybı, bunun en çarpıcı örneklerinden biri. Filmlerde amnezi genellikle karakterin gözlerini açıp “Ben kimim?” diye sormasıyla gösterilir. Gerçek hayatta ise amnezi bundan çok daha karmaşık olabilir. Retrograd amnezi, kişinin geçmişteki bazı anılarına erişimini kaybetmesiyle; anterograd amnezi ise yeni anılar oluşturmakta yaşanan güçlüklerle ilişkilidir. Özellikle otobiyografik hafızanın kaybı oldukça ilginçtir. Çünkü otobiyografik hafıza yalnızca “geçmişte ne yaptığımızı” saklamaz. Bize kim olduğumuzu anlatır. Çocukluğumuz, arkadaşlıklarımız, ailemiz, başarılarımız, başarısızlıklarımız ve hayatımızda bizi değiştiren olaylar, kendimiz hakkında oluşturduğumuz hikâyenin parçalarıdır. Bu nedenle ciddi bir hafıza kaybı yaşayan bir insan yalnızca geçmişinden bazı olayları kaybetmez. Geçmiş deneyimlerine dayanarak oluşturduğu benlik anlatısı da değişebilir. Bu noktada “Hafızamı kaybedersem başka birine dönüşür müyüm?” sorusu ortaya çıkıyor. Biyolojik olarak hâlâ aynı insanız. Fakat kendimiz hakkındaki hikâyemiz değişmiş olabilir.

Severance: Anılarımızdan bir bölümünü ayırsaydık ne olurdu?

Bu konuyu günümüz popüler kültüründe en çarpıcı şekilde işleyen yapımlardan biri Severance. Dizide insanların iş hayatındaki anılarıyla özel hayatındaki anıları birbirinden ayrılıyor. İş yerindeki “ben”, dışarıdaki hayatını bilmiyor; dışarıdaki “ben” ise iş yerinde yaşananları hatırlamıyor. Elbette dizideki sistem günümüz biliminde uygulanabilen bir teknoloji değil. Fakat ortaya attığı psikolojik soru son derece gerçek: Anılarımızın bir bölümünü kaybedersek kimliğimizin bir bölümünü de kaybetmiş olur muyuz? Çünkü “ben” dediğimiz şey yalnızca bugün sahip olduğumuz özelliklerden oluşmuyor. Geçmiş deneyimlerimiz de kim olduğumuzu anlamlandırmamıza yardımcı oluyor. Bir çocukluk anısı, bir arkadaşlık, ailemizle yaşadığımız bir olay, bizi değiştiren bir başarısızlık, hayatımızdaki önemli bir karar… Bütün bunlar kendimiz hakkında oluşturduğumuz hikâyenin parçaları.Dolayısıyla hafızadan bir parçayı çıkardığımızda, yalnızca geçmişten bir sahneyi çıkarmış olmayız kendimizi anlatma biçimimizi de değiştirebiliriz.

Bazen sorun unutmak değil, yanlış hatırlamaktır

İşte burada hafızanın en ilginç paradokslarından biri ortaya çıkıyor.Hafıza bozulduğunda her zaman hiçbir şey hatırlamayız. Bazen çok fazla şey hatırlarız ama bunların hangisinin gerçek olduğunu ayırt etmek zorlaşır. Bir olayı gerçekten yaşamış olabiliriz ama ayrıntılarını değiştirebiliriz. Bir başkasının anlattığı bilgiyi kendi anımızın içine ekleyebiliriz. Hayal ettiğimiz bir şeyi gerçekten yaşadığımız bir olayla karıştırabiliriz. Hatta hafızadaki boşluğu fark etmeden bir hikâyeyle doldurabiliriz. Bu nedenle hafızanın en büyük problemi yalnızca unutmak değildir. Yanlış hatırladığımızı fark etmemektir.

Belki de beynimiz geçmişi korumuyor, geleceği hazırlıyor

Bütün bunlar hafızayı kusurlu bir sistem gibi gösterebilir. Fakat hafızanın amacı belki de geçmişi kusursuz bir şekilde saklamak değildir. Beynimiz için önemli olan her ayrıntıyı yıllarca değiştirmeden korumak yerine, geçmiş deneyimlerden bugün ve gelecek için anlam çıkarabilmek olabilir. Bu yüzden bazı ayrıntıları unuturuz bazılarını daha güçlü hatırlarız , bazı anıları zamanla değiştiririz ve bazen beynimiz eksik parçaları tamamlar. Hafıza bu anlamda bir arşivden çok sürekli düzenlenen bir hikâyeye benzer. Belki de bu yüzden Severance bize “Anılarımızı ayırsaydık kim olurduk?” diye sorarken, amnezi “Geçmişimizi kaybedersek kendimizi nasıl tanımlarız?” sorusunu ortaya çıkarıyor. Yanlış anılar ise çok daha temel bir soruya götürüyor: Hatırladığımız şey gerçekten yaşadığımız şey mi? Belki de hafızanın en ilginç tarafı, geçmişi kusursuz biçimde saklamaması çünkü biz her hatırladığımızda yalnızca geçmişe dönmüyoruz, geçmiși yeniden yazıyoruz ve belki de “Bir anıyı ne kadar değiştirebilirsin?” sorusunun en şaşırtıcı cevabı şu: Bazen anıyı değiştirdiğimizi bile fark etmeyiz.

Kaynakça

• Yanlış Bilgi Etkisi (Misinformation Effect) & Yapay Anılar:
• Loftus, E. F., & Palmer, J. C. (1974). Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 13(5), 585–589. Kaynak İzleme (Source Monitoring):
• Johnson, M. K., Hashtroudi, S., & Lindsay, D. S. (1993). Source monitoring. Psychological Bulletin, 114(1), 3–28. Hafızanın Yeniden İnşası ve Konfabulasyon:
• Bartlett, F. C. (1932). Remembering: An experimental and social study. Cambridge University Press. Otobiyografik Hafıza, Amnezi ve Benlik Kimliği:
• Conway, M. A., & Pleydell-Pearce, C. W. (2000). The construction of autobiographical memories in the self-memory system. Psychological Review, 107(2), 261–288. Geleceğe Yönelik Hafıza (Prospective Brain) & Hafızanın Evrimsel İşlevi:
• Schacter, D. L., & Addis, D. R. (2007). The cognitive neuroscience of constructive memory: Remembering the past and imagining the future. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 362(1481), 773–786.

Günümüz psikoloji literatüründe bireyin yetişkinlik yıllarında karşılaştığı kronik tükenmişlik, ilişki sınırlarını çizmekte zorlanma, aşırı sorumluluk alma eğilimi ve bir türlü dindirilemeyen suçluluk duyguları incelendiğinde, sıklıkla erken çocukluk dönemindeki gizli ve karmaşık bir dinamiğe rastlanır: Ebeveynleşme (Parentification). Rollerin tersine dönmesi olarak tanımlanan bu psikolojik süreç, bir çocuğun henüz gelişimsel, duygusal ve zihinsel kapasitesi hazır değilken, ebeveynlerinin ya da aile sisteminin yetişkinlik düzeyindeki sorumluluklarını üstlenmek zorunda kalmasıyla ortaya çıkar.

Çocuk, kendi gelişimsel ihtiyaçlarını tamamlayamadan ailenin duygusal dengesini sağlayan, krizleri çözen ya da ev içi işleyişi ayakta tutan bir "küçük yetişkin" haline gelir. Bu durum ilk bakışta "erken olgunlaşma" veya "sorumluluk sahibi olma" gibi olumlu niteliklerle maskelense de, özünde çocuğun çocukluk hakkının elinden alındı bir sınır ihlalidir.

1. Ebeveynleşme Türleri: Araçsal ve Duygusal Rol Değişimi

Klinik psikoloji ve aile sistemleri teorisinde ebeveynleşme, çocuğa yüklenen sorumluluğun niteliğine göre iki temel başlık altında incelenir: İşlevsel (Araçsal) Ebeveynleşme: Çocuğun ev içi organizasyon, küçük kardeşlerin bakımı, yemek yapma, temizlik, ev bütçesinin takibi veya resmi işlerin yürütülmesi gibi somut, fiziksel ve pratik yetişkin görevlerini üstlenmesidir. Ebeveynlerin kronik hastalığı, aşırı yoğun çalışması veya evde bulunmaması gibi durumlarda sıkça görülür. Belirli sınırlar içinde kaldığında çocuğa yaşam becerileri kazandırabilse de, çocuğun oyun, okul ve sosyal yaşamını kısıtlayacak boyutlara ulaştığında belirgin bir psikolojik yük oluşturur.

Duygusal Ebeveynleşme: Çocuğun, ebeveyninin sırdaşı, duygusal limanı, dert ortağı, aile içi çatışmaların arabulucusu veya kriz anlarındaki yatıştırıcısı konumuna gelmesidir. Ebeveyn, kendi kaygılarını, evlilik sorunlarını veya psikolojik sıkıntılarını çocuğuna aktarır. Çocuğun kendi duygusal ihtiyaçları görünmez kılınırken, ebeveynin duygusal dengesini koruma görevi çocuğun omuzlarına bindirilir. Araştırmalar, duygusal ebeveynleşmenin bireyin ruhsal gelişimi ve benlik algısı üzerinde işlevsel ebeveynleşmeye kıyasla çok daha derin ve yıpratıcı izler bıraktığını göstermektedir.

2. Ebeveynleşmenin Psikodinamik ve Gelişimsel Arka Planı

Ebeveynleşme dinamiği, nesiller arası aktarım gösteren bir aile sistemi işlevsizliğidir. Kendi çocukluğunda ihmal edilmiş, duygusal ihtiyaçları karşılanmamış veya sınır ihlaline uğramış ebeveynler, bilinçdışı bir biçimde kendi çocuklarını birer "ebeveyn figürü" olarak konumlandırırlar.

Boszormenyi-Nagy’nin Görünmeyen Sadakatler (Invisible Loyalties) kuramına göre, çocuk aile sistemindeki dengesizliği sezgisel olarak hisseder. Ailenin dağılmasını engellemek ve ebeveyninin sevgisini güvenceye almak adına kendi ihtiyaçlarını bastırarak "verici" role geçer. Çocuk için ebeveynini mutlu etmek ya da rahatlatmak, kendi varoluşunu ve güvende olma hissini korumanın tek yolu haline gelir.

3. Erken Büyüyen Çocukların Yetişkinlik Yansımaları

Çocuklukta yaşanan bu rol karmaşası, birey yetişkin bir döneme geçtiğinde ortadan kaybolmaz; aksine kişinin karakter yapısına, ilişki tercihlerine ve dünya ile kurduğu bağa sızar.

Aşırı Sorumluluk Hissi ve Aşırı Vericilik (Hyper-responsibility): Ebeveynleşmiş bireyler, yetişkinliklerinde etraflarındaki her şeyden ve herkesin duygusal durumundan kendilerini sorumlu tutarlar. Bir başkasının üzüntüsü veya stresi, kendi suçlarıymış gibi hissetmelerine neden olur.

Sınır Koyma Güçlüğü ve Suçluluk Duygusu: "Hayır" demek, bu bireyler için çocukluktaki ebeveyni terk etmekle eşdeğer bir algı yaratır. Kendi sınırlarını çizmek veya kendi taleplerini dile getirmek yoğun bir bencil hissetme ve suçluluk duygusunu beraberinde getirir. İlişkilerde "Kurtarıcı" (Rescuer) Rolü ve Eşit Olmayan Dinamikler: İkili ilişkilerde genellikle yardıma, onarılmaya, yönlendirilmeye veya duygusal taşınmaya muhtaç partnerleri çekme eğilimindedirler. Sağlıklı, karşılıklı ve eşit bir ilişki modeli onlar için yabancıdır; partnerinin ebeveyni rolüne geçmek tanıdık ve "güvenli" alandır.

Kronik Tükenmişlik ve Öz-Şefkat Eksikliği: Sürekli başkalarının ihtiyaçlarını önceliklendirmek, kişinin kendi bedensel ve zihinsel kaynaklarını tüketir. Bu bireyler kendilerine karşı oldukça yüksek standartlı, acımasız ve talepkar bir içsel eleştirmen geliştirirler.

Duygusal Yabancılaşma ve Kendi İhtiyaçlarını Tanıyamama: "Neye ihtiyacım var?" veya "Şu an ne hissediyorum?" sorularına yanıt vermekte zorlanırlar. Çünkü çocukluk boyunca kendi duyguları değil, ötekinin duyguları merkeze alınmıştır.

4. İyileşme Süreci: Geçmişin Yüklerini İade Etmek

Ebeveynleşme kalıplarından özgürleşmek ve yetişkinlikte sağlıklı sınırlar inşa edebilmek, kapsamlı bir farkındalık ve içsel dönüşüm süreci gerektirir:

Rol Karmaşasını ve Yas Sürecini Kabul Etmek: İyileşme, çocuklukta yaşanamayan dönemin ve ulaşılamayan "ideal ebeveynlik" deneyiminin yasını tutmakla başlar. Taşınan yüklerin çocuğa ait olmadığını fark etmek kritik adımdır.

Sorumluluk Alanlarını Ayırmak: Başkalarının duygusal tepkileri ve hayat sorumlulukları ile kendi etki alanını net bir çizgiyle ayırmak. Herkesin kendi duygusal yükünü taşıma kapasitesine sahip olduğunu kabul etmek.

Sınır İnşası ve "Hayır" Alıştırmaları: Sınır koymanın bir reddediş değil, ilişkiyi koruma yöntemi olduğunu kavramak. Suçluluk duygusuna rağmen kendi ihtiyaçlarını önceliklendirme pratiği yapmak.

İçsel Çocuğa Yeniden Ebeveynlik Yapmak (Reparenting): Erken büyümek zorunda kalmış içsel çocuğa, ihtiyaç duyduğu şefkati, korumayı ve esnekliği yetişkin benlik üzerinden sunmak.

Sonuç: Ebeveynleşme, çocuğun hayatta kalmak adına geliştirdiği adaptif fakat uzun vadede yıpratıcı bir uyum mekanizmasıdır. Çocuklukta üstlenilen bu görünmeyen yükler, yetişkinlikte fark edilip doğru psikolojik stratejilerle ele alındığında, yerini öz-şefkate, sağlıklı sınırlara ve dengeli ilişkilere bırakabilir. Zihinsel özgürlük, geçmişte taşınan ama bize ait olmayan sorumlulukları sahibine iade etmekle başlar.

Kaynakça

• Kaynakça
• Boszormenyi-Nagy, I., & Spark, G. M. (1973). Invisible Loyalties: Reciprocity in Intergenerational Family Therapy. Harper & Row.
• Chase, N. D. (1999). Parentification: Assessment and Treatment. Brunner/Mazel.
• Earley, L., & Cushway, D. (2002). The parentified child. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 7(2), 163-178.
• Hooper, L. M. (2007). The application of parentification theory and research to counseling practice. The Family Journal, 15(3), 217-223.
• Jurkovic, G. J. (1997). Fate of the Childhood-Parented Child: Theory, Research, and Treatment. Routledge.

Günlük yaşamın yoğunluğu yalnızca zihinsel olarak değil, bedensel olarak da bizi etkiler. Stres yaşadığımızda organizmanın önemli yanıtlarından biri kortizol hormonunun salgılanmasıdır. Kortizol, tehdit veya baskı karşısında bedenin enerji kaynaklarını harekete geçirmesine yardımcı olur. Kısa süreli stres durumlarında işlevsel olan bu sistem, stresin uzun süre devam etmesi halinde bedensel ve psikolojik yükün artmasına katkıda bulunabilir.

Bu nedenle kortizol, stresin yalnızca kişinin kendi ifadesine değil, fizyolojik düzeydeki karşılığına da bakabilmemizi sağlayan önemli göstergelerden biridir. Doğayla temasın stres üzerindeki etkisini inceleyen çalışmaların bir bölümünde de kortizol bu nedenle ölçülmektedir. Sistematik bir derleme, doğa maruziyeti ile fizyolojik stres göstergeleri arasında genel olarak ters yönlü bir ilişki bulunduğunu göstermiştir (Shuda et al., 2020).

Deniz Sesi Neden Rahatlatıcı Olabilir?

Deniz kenarında oturduğumuzda yalnızca bir manzaraya bakmayız; aynı zamanda dalgaların sesini, rüzgârı ve çevredeki doğal sesleri deneyimleriz. Bu nedenle doğanın zihinsel etkisini yalnızca “güzel bir manzara” üzerinden değerlendirmek eksik kalabilir.

Doğal seslerin stres üzerindeki etkilerini inceleyen araştırmalar; su, kuş sesleri ve diğer doğal seslerin bazı fizyolojik ve psikolojik stres göstergelerinde iyileşme sağlayabildiğini ortaya koymaktadır. Doğal seslerle ilgili bir meta-analiz de bu tür seslerin kalp hızı, tansiyon ve kaygı gibi stresle ilişkili göstergeler üzerinde olumlu etkiler yaratabileceğini bildirmiştir (Li et al., 2024).

Burada önemli olan nokta, deniz sesinin yalnızca “hoş” olması değildir. Dalgaların tekrar eden ve görece öngörülebilir ritmi, kişinin dikkatini günlük problemlerin sürekli döngüsünden uzaklaştırarak daha sakin bir zihinsel duruma geçişi kolaylaştırabilir.

Deniz Manzarası Beyni Nasıl Etkileyebilir?

Doğal bir manzaraya bakmak da benzer biçimde zihinsel bir mola sağlayabilir. Özellikle suyun hareketi, geniş görüş alanı ve doğal renklerin bir arada bulunması, çevrenin daha az tehdit edici algılanmasına katkıda bulunabilir.

Doğa manzaralarının fizyolojik etkilerini inceleyen sistematik araştırmalar, doğal görüntülerin kalp atımı, kan basıncı ve stresle ilişkili bazı fizyolojik tepkiler üzerinde olumlu etkiler yaratabildiğini göstermektedir (Liu et al., 2019).

Daha yakın tarihli bir araştırmada ise su manzarasının görsel ve işitsel özellikleri birlikte incelenmiş; dijital olarak sunulan su manzarasının katılımcıların stres düzeylerinde azalmayla ilişkili olduğu görülmüştür. Araştırmada kortizol de biyolojik stres göstergelerinden biri olarak değerlendirilmiştir (Lin et al., 2024).

Doğa, Zihnin “Fren” Mekanizması Olabilir mi?

Modern yaşamda zihnimiz çoğu zaman aynı anda birçok uyaranla karşı karşıyadır: telefon bildirimleri, trafik, iş sorumlulukları, sosyal ilişkiler ve sürekli düşünme hali… Doğal ortamlar ise bu yoğun uyarılma haline bir karşılık sunabilir.

Doğayla temasın stres üzerindeki etkisini inceleyen sistematik derlemelerde, doğa maruziyetinin hem kişinin algıladığı stresi hem de bazı fizyolojik stres göstergelerini azaltabildiği görülmektedir (Shuda et al., 2020). Bununla birlikte bilimsel çalışmaların tamamı aynı sonucu vermemekte ve etkinin doğanın türüne, maruz kalma süresine ve kişinin özelliklerine göre değişebildiği belirtilmektedir (Paredes-Céspedes et al., 2024).

Dolayısıyla deniz manzarasını izlemek ya da dalga sesi dinlemek tek başına bir “tedavi” olarak görülmemelidir. Ancak zihinsel yükün azaltılması ve günlük stresin düzenlenmesi açısından destekleyici bir çevresel kaynak olarak düşünülebilir.

Bazen İhtiyacımız Olan Şey Sadece Durmaktır

Doğanın zihinsel düzenlemedeki rolü belki de en basit haliyle burada ortaya çıkar: Bize bir şey yapmadan durabileceğimiz bir alan sunar. Deniz kenarında geçirilen birkaç dakika, problem çözmekten veya düşünceleri kontrol etmeye çalışmaktan farklı olarak dikkatin doğal biçimde başka bir yere yönelmesine yardımcı olabilir.

Bu nedenle deniz sesi ve manzarasının değeri yalnızca kortizol seviyesinde meydana gelebilecek değişikliklerle açıklanamaz. Doğa; duyularımızı, dikkat sistemimizi ve stres yanıtımızı aynı anda etkileyebilen çok katmanlı bir çevredir. Mevcut bilimsel bulgular, doğayla temasın stresin fizyolojik ve psikolojik boyutlarında genel olarak olumlu bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir.

Belki de bu yüzden denize bakarken “rahatladığımızı” yalnızca romantik bir his olarak değerlendirmemek gerekir. Bazen zihnin ihtiyacı olan şey daha fazla uyaran değil; ritmi yavaşlayan, tahmin edilebilir ve güvenli hissettiren bir çevredir.

Kaynakça

• Li, H., et al. (2024). The effects of natural sound exposure on health recovery: A systematic review and meta-analysis. Science of the Total Environment, 921, 171052. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2024.171052
• Lin, C. Y., Shepley, M. M., & Ong, A. (2024). Blue space: Extracting the sensory characteristics of waterscapes as a potential tool for anxiety mitigation. HERD: Health Environments Research & Design Journal, 17(4), 110–131. https://doi.org/10.1177/19375867241276297
• Liu, J., et al. (2019). Physiological benefits of viewing nature: A systematic review of indoor experiments. International Journal of Environmental Research and Public Health, 16(23), 4739.
• Paredes-Céspedes, D. M., et al. (2024). The effects of nature exposure therapies on stress, depression, and anxiety levels: A systematic review. European Journal of Investigation in Health, Psychology and Education, 14(3), 1–20. https://doi.org/10.3390/ejihpe14030040
• Shuda, Q., Bougoulias, M. E., & Kass, R. (2020). Effect of nature exposure on perceived and physiologic stress: A systematic review. Complementary Therapies in Medicine, 53, 102514. https://doi.org/10.1016/j.ctim.2020.102514

Bir noktada kendimize şunu sorabiliriz: “Bunu geride bırakmanın bir yolu var mı?”

İşte burada affetme kavramı devreye girer. Ancak affetmek, çoğu zaman düşündüğümüz kadar basit değildir. Bize zarar veren birini affetmek, yaşananları unutmak ya da yapılanları haklı görmek anlamına gelmediği gibi, yalnızca “Artık affettim” demeye karar vermekle de her zaman gerçekleşmez. Bazen affetmeye hazır olduğumuzu düşünsek bile öfke, kırgınlık veya acı yeniden ortaya çıkabilir.

Belki de bu yüzden affetmeyi bir an olarak değil, bir süreç olarak düşünmek daha anlamlıdır.

Peki bu süreç psikolojik olarak nasıl işler? Bir insan, yaşadığı bir incinmenin duygusal yükünden zaman içinde nasıl uzaklaşabilir?

Psikolog Everett Worthington tarafından geliştirilen REACH Affetme Modeli, tam da bu soruya ışık tutan yaklaşımlardan biridir. Affetmeyi tek seferde gerçekleşen bir karar olarak değil, kişinin yaşadığı incinmeyle kurduğu ilişkiyi zaman içinde değiştirmesine yardımcı olabilecek bir dizi psikolojik adım olarak ele alır.

Affetmek Ne Anlama Gelir?

Affetmek sıklıkla yanlış anlaşılır. Affetmek; yaşananları unutmak, zarar verici davranışları mazur görmek, yapılan haksızlığı onaylamak ya da bir ilişkiyi otomatik olarak yeniden kurmak anlamına gelmez. Aynı şekilde birini affetmek, sağlıklı sınırları terk etmek veya kendinizi yeniden güvensiz bir durumun içine sokmak demek değildir.

Bunun yerine affetme, kişilerarası bir incinmeye verdiğimiz tepkiyi dönüştüren içsel bir psikolojik süreç olarak düşünülebilir. Yaşanan olayın anısı varlığını sürdürebilir; ancak zaman içinde bu anının üzerimizdeki duygusal etkisi ve bizi kontrol etme gücü azalabilir.

Worthington, affetmeyi iki kategoriye ayırmaktadır: karar temelli affetme (decisional forgiveness) ve duygusal affetme (emotional forgiveness) (Worthington, 2006).

Karar temelli affetme, bize zarar veren kişiye karşı intikam arayışından veya düşmanca davranışlardan vazgeçmeye yönelik bilinçli bir karar vermeyi içerir. Duygusal affetme ise bunun ötesine geçerek kızgınlık, kırgınlık ve öfke gibi olumsuz duyguların zamanla empati, şefkat veya anlayış gibi daha olumlu duygularla yer değiştirmesini ifade eder.

Affetmek acı veren deneyimleri ortadan kaldıramaz. Ancak bu deneyimlerin bugün üzerimizde taşımaya devam ettiğimiz duygusal yükünü azaltabilir.

Peki affetmek yalnızca bir karar vermekten ibaret değilse, gerçekte nasıl gerçekleşir?

REACH Modeliyle Affetme Sürecini Anlamak

Worthington, affetme konusuyla, iletişim ve çatışma çözme becerileri gelişmesine rağmen ilişkilerinde sorunların devam ettiği çiftlerle çalışırken ilgilenmeye başladı. Çözülmemiş kırgınlıkların gerçek anlamda iyileşmenin önünde bir engel oluşturabildiğini fark etti. Bunun üzerine meslektaşlarıyla birlikte özellikle affetme sürecine odaklanan bir müdahale geliştirdi.

Bunun sonucunda ortaya çıkan REACH Affetme Modeli, beş aşamadan oluşan ve araştırmalarla kapsamlı biçimde incelenmiş bir psikolojik çerçevedir (Wade ve ark., 2014). Araştırmalar, modelin daha yüksek düzeyde affetme ile ilişkili olduğunu; aynı zamanda anksiyete ve depresif belirtilerde azalma ve genel psikolojik iyi oluşta iyileşmelerle bağlantılı olduğunu göstermektedir (Ho ve ark., 2024).

REACH modeli affetmeyi hızlı ve tek seferlik bir karar olarak ele almak yerine, kişinin duygusal acıdan iyileşmeye doğru ilerlemesine yardımcı olabilecek bir dizi psikolojik dönüşüm olarak tanımlar.

REACH Sürecini Anlamak

R – Yaşanan İncinmeyi Hatırlamak (Recall the Hurt)

İlk aşama, yaşanan incinmeyi dürüstçe kabul etmeyi; ancak bunun içinde kaybolmamayı içerir.

İnsanlar acı verici deneyimler karşısında çoğunlukla iki uçtan birine yönelebilir: Yaşananları tekrar tekrar zihninde canlandırmak ya da tamamen kaçınmak. Her iki yaklaşım da uzun vadede yararlı olmayabilir.

REACH modeli, yaşanan olayı mümkün olduğunca nesnel bir biçimde hatırlamayı, ancak kişinin kendisini yalnızca başına gelen olay üzerinden tanımlamasından veya karşısındaki kişiyi bütünüyle yaptığı zararlı davranışa indirgemesinden kaçınmasını teşvik eder.

İyileşme, incinmeyi inkâr etmek veya bastırmak yerine onun gerçekten yaşandığını kabul etmekle başlar.

E – Empati Kurmak (Empathize)

Empati, sürecin belki de en zor aşamasıdır.

Buradaki amaç, zarar verici davranışı mazur görmek veya yapılanların kabul edilebilir olduğunu söylemek değildir. Bunun yerine empati, kişinin davranışlarını etkileyebilecek koşulları, duyguları veya yaşam deneyimlerini anlamaya çalışmayı içerir.

Ancak önemli bir ayrım vardır: Empati, istismarı kabul etmek veya güvensiz bir ilişkinin içinde kalmak anlamına gelmez. Birinin davranışlarını anlamaya çalışmak, o davranışları haklı bulmakla aynı şey değildir.

A – Özgecil Bir Hediye Sunmak (Offer an Altruistic Gift)

Worthington, affetmeyi özgecil bir hediye olarak tanımlar: Kazanılması gereken bir ödülden ziyade, kişinin özgür iradesiyle sunduğu bir şey.

Birçoğumuz, geçmişte birini incittiğimiz ve karşılığında kınanmak yerine anlayış gördüğümüz bir anı hatırlayabiliriz. Bu tür deneyimler bize affetmenin yalnızca başkalarına verdiğimiz bir şey olmadığını; muhtemelen bizim de zaman zaman aldığımız bir armağan olduğunu hatırlatır.

Bu aşama, aynı şefkati başka bir kişiye göstermeyi davet eder. Bunu, karşı tarafın mutlaka affedilmeyi “hak ettiği” için değil; affetmeyi seçmenin kendi iyileşme sürecimizi de destekleyebileceği için yaparız.

C – Affetmeye Karar Vermek (Commit to Forgiveness)

Affetmeye karar vermek, acı veren duyguların bir anda ortadan kalkacağı anlamına gelmez.

Bu nedenle REACH modeli, affetme yönünde bilinçli ve kararlı bir niyet oluşturmayı teşvik eder. Bu karar yazıya dökülebilir, güvenilen biriyle paylaşılabilir veya yalnızca kişinin kendi içinde ifade edilebilir.

Bu bağlılık bir tür çapa işlevi görür. Kırgınlık yeniden ortaya çıktığında bize affetme kararımızın geçici bir duygudan değil, üzerinde düşünülmüş bir seçimden kaynaklandığını hatırlatır.

H – Affetme Kararını Sürdürmek (Hold On to Forgiveness)

Belki de en önemli aşama, affetmenin doğrusal bir süreç olmadığını fark etmektir.

Acı veren anılar beklenmedik biçimde yeniden ortaya çıkabilir. Gerçek anlamda affetmeye başlamış olsak bile zaman zaman öfke veya kırgınlık yeniden hissedilebilir. Bu, sürecin başarısız olduğu anlamına gelmez.

Yeniden en başa dönmek yerine REACH modeli, kişinin daha önce yaptığı affetme kararına yeniden dönmesini teşvik eder.

Bu nedenle affetme kararını sürdürmek, geçmişi unutmakla ilgili olmaktan çok, geçmişin bugünü belirlemesine tekrar tekrar izin vermemeyi seçmekle ilgilidir.

Son Notlar

REACH modeli, affetmeyi tek bir karar olarak değil, zaman içinde gerçekleşen bir dizi psikolojik değişim olarak anlamak için yararlı bir çerçeve sunar.

Model, “hayata devam etmenin” yaşananları unutmak veya mazur görmek anlamına gelmediğini; daha çok, yaşanan deneyimle kurduğumuz ilişkinin zaman içinde değişebileceğini vurgular.

Bu açıdan bakıldığında affetmek, ulaşılması gereken kesin ve nihai bir durumdan çok kademeli bir değişim sürecidir. Yaşananların anısı kalabilir; ancak bu anının yarattığı duygusal yoğunluk zaman içinde yavaşça değişebilir.

Kaynakça

• Wade, N. G., Hoyt, W. T., Kidwell, J. E., & Worthington, E. L. (2014). Efficacy of psychotherapeutic interventions to promote forgiveness: A meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 82(1), 154–170. https://doi.org/10.1037/a0035268
• Worthington, Jr., E.L. (2006). Forgiveness and Reconciliation: Theory and Application (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203942734 Ho MY, Worthington EL, Cowden RG, Bechara AO, Chen ZJ, Gunatirin EY, et al. International REACH forgiveness intervention: a multisite randomised controlled trial. BMJ Public Health. 2024;2:e000072. https://doi.org/10.1136/bmjph-2023-000072 http://www.evworthington-forgiveness.com/

“Sen ve ben”in yerini yalnızca “biz” aldığında, bireysel sınırlar bulanıklaşmaya başlayabilir. Aşk bazen ‘bir olma’ olarak idealize edilebiliyor. Fakat sağlıklı bir ilişkide iki kişi birbirine yaklaşır ama tamamen birbirinin içinde kaybolmaz. Yani mesele matematiksel olarak bir artı bir iki değil: İki ayrı benlik yan yana mı duruyor, yoksa biri diğerinin içinde eriyor mu ? Belki de aşkın en büyük paradoksu, birine yaklaşırken kendimiz olmaya devam edebilmektir.

Lou Andreas-Salomé, aşkı bireyin kendisini kaybettiği bir birleşme olarak düşünmek yerine, iki ayrı insanın birbirine temas ettiği bir alan olarak düşünmemizi sağlayabilecek dönemine göre sıra dışı figürlerden biridir. 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında Avrupa entelektüel dünyasına zekası, özgür ruhlu kişiliği, felsefi eserleri ve dönemin en önemli düşünürleriyle kurduğu derin ilişkilerle damga vurmuş Rus-Alman yazar, denemeci ve ilk kadın psikanalistlerden biridir. Genç yaşta geleneksel kalıplara başkaldırmıştır. Zürih Üniversitesi'nde teoloji, felsefe ve sanat tarihi okumuştur. Kendisi o dönemde bir kadın olarak 15 roman ve birçok felsefi, psikolojik çalışmaya imza atmıştır. Lou kitaplarında sıkça kadınların toplum içindeki konumunu ve bir kadının yalnızca bir erkeğin hayatındaki rolü üzerinden tanımlanmasına karşı çıkan, yakınlığın bireyselliği yok etmek zorunda olmadığı fikirlerini ele almıştır. Feniçika adlı eserinde bu düşünceyi şu sözlerle ifade eder: “İnsan kadınları ister idealize etsin ister şeytanileştirsin, her durumda erkeğe bağlı değerlendirip basitleştiriyordu.” Ancak Salomé’nin aşk ve özgürlük anlayışını ilginç kılan yalnızca yazdıkları değildi. Bu düşünceyi kendi hayatında da yaşamasıydı. Dönemin geleneksel ilişki ve evlilik anlayışlarının dışında bir yol aradı. Belki de sadece kendi benliğinden vazgeçmeden sevmek istedi. Bu nedenle “Birini sevmek, ona sahip olmak anlamına gelir mi?” sorusu Lou’nun hayatı için yalnızca teorik değil, oldukça kişisel bir hâldeydi. Lou 1882 yılında tanıştığı Nietzsche'yi derinden etkiledi ve filozoftan evlenme teklifi aldı. Fakat kendisi evlilik ve romantik ilişkinin zorunlu olarak hayatın merkezi olması gerektiği fikrine uymuyordu. Birlikte düşünmek, üretmek, felsefi sohbetler yapmak istiyordu ama geleneksel karı-koca ilişkisine girmemek istiyordu. Aynı yakınlığı yaşayan iki insan olmalarına rağmen bu yakınlığa aynı anlamı yüklemedikleri aşikardı. Nietzsche ile olan ilişkisi Lou’nun hayatındaki tek sıra dışı ilişki değildi. Onu tanıyan ve onunla aynı entelektüel çevrede bulunan isimlerden biri de psikanalizin kurucusu Sigmund Freud’du. Bu tanışmanın ardından Lou psikanalize ilgi duyduğunu fark edip bu alan üzerine eğitimler alıp çalışmalara yöneldi. Kadın cinselliği, narsisizm, aşk, yaratıcılık gibi konularla ilgilendi. Freud ise Lou’ya duyduğu entelektüel hayranlığı yalnızca ilişkileri üzerinden tanımlamamıştı, Salomé için şöyle diyordu: “Korkunç bir zekâ… Onun yanına yaklaşan herkes, varlığının samimiyetinden ve uyumundan çok güçlü bir biçimde etkilenirdi; kadınlara özgü zaafların hiçbirinin, hatta insani zaafların bile çoğunun onda bulunmadığını, yaşamı boyunca bunları aşmış olduğunu fark ederdi.” Freud, Lou'yu olağanüstü zekâsı ve bağımsızlığı üzerinden tanımlıyor. Ama bunu yaparken bile aslında ‘kadınlara özgü zaaflar’ ifadesini kullanıyor. Yani aslında bir kadının tüm bu güzel özelliklere sahip olması için bu kadınsı zaaflardan arınmış mı olması gerekiyor ? Aslında kadın ister idealize edilsin ister küçümsensin, başkasının bakışı üzerinden tanımlandığında yine özgürleşemiyor. Sevmek belki de karşımızdaki kişiyi kendi zihnimizde yarattığımız bir figüre dönüştürmeden, onun ayrı ve bağımsız bir özne olduğunu kabul edip onu o şekilde kabul etmektir. Peki sevmek ve sahip olmak arasındaki sınır tam olarak nerede ? Sahiplenmek birini kendine ait saymaktır aslında. Aramızdaki bu bağ asla kopamaz der. Onun seçimleri karşısındakinin ihtiyaçlarına göre şekillenir belki de. Ama sevmek, karşındakinin seçimlerine alan bırakmaktır. Gitme özgürlüğü olmasına rağmen birlikte kalmayı bilinçli bir şekilde seçmektir. Sevgi, insanları birbirine yakınlaştıran görünmez bir bağdır. İnsan birini gerçekten seviyorsa ona pamuk ipliğiyle bağlanır; bu bağın kopabilecek kadar ince ve kırılgan olduğunu bilmesine rağmen, her gün yeniden o bağı seçer. Bugün, günümüz ilişkilerinde karşı tarafın sürekli konumu görme, kimle olduğunu bilme isteği yani partnerinin tüm hayatını anında paylaşmasını bekleme gibi davranışların bazen sevgi değil, kaygıyı kontrol etme çabasıdır. Özgürlüğün olmadığı bir ilişkide kalan kişi gerçekten kalmayı mı seçiyordur, yoksa kalmak zorunda mı hissediyordur? Belki aşk, iki insanın tek bir bütün hâline gelmesi değil; iki ayrı insanın birbirinin ayrı bir insan olduğunu unutmadan yakınlaşabilmesidir. İşin aslı, iki ayrı insanın toplamını alıp bir artı biri iki yapmayız. İki ayrı insan, yan yana durarak birbirinin benliğini yok etmeden yeni bir birliktelik yaratır. Belki de bu yüzden ilişkilerde bir artı bir iki değil, on birdir.”

Kaynakça

• https://tr.wikipedia.org/wiki/Lou_Andreas-Salom%C3%A9 https://www.scalakitapci.com/lou-andreas-salome https://www.britannica.com/biography/Lou-Andreas-Salome https://1000kitap.com/gonderi/227252298 Irvin D. Yalom – Nietzsche Ağladığında Lou Andreas-Salomé – Feniçika

Affetmek bir hafıza kaybı değildir. Yaşanan incinmeyi küçültmek, kendini kandırmak ya da ruhunda açılan o çatlağı yok saymak senin bir borcun değil. Bir insanı affetmeye tek bir saniyede karar verebilirsin. Ancak güven aynı hızla geri dönmez. Affetmek anlık bir irade kararı, güven ise zamana ve istikrarlı davranışlara dayanan ağır bir mimaridir.

İşte bu yüzden zihninde şu sesin yankılanması çelişki değil, içsel dürüstlüktür: "Affettim ama hâlâ kırgınım."

Bu cümle bir kararsızlık göstergesi değildir. Affetmek, öfkenin ya da sızının sihirli bir değnekle bir gecede yok olması demek değildir. Zihnin yola devam etmeyi seçebilir ama duygularının bu kararın hızına yetişmesi zaman alır. Bazen insanın en çok sıkıştığı yer de burasıdır: Mantık geleceğe bakmak isterken, incinen taraf hâlâ geçmişin enkazını temizliyordur.

Üstelik affetmiş olmak, sessizliğe gömülmeyi gerektirmez. "Bunu yaşamamıza ne sebep oldu?" "İçimde nasıl bir etki bıraktığının farkında mısın?" "Yolumuza devam ederken hayatımızda neleri dönüştüreceğiz?"

Bu soruları sormak affetmeye engel değildir; aksine, gerçek bir onarımın temel harcıdır. Affetmek, sınır koymaktan vazgeçmek ya da kendini savunmasız bırakmak da değildir. Sınır koymak, eşine duvar örmek değil; o ilişkide neyin kabul edilebilir olduğunu açıklıkla ifade edebilmektir.

"Ben bu ilişkiyi yeniden inşa etmek için çabalıyorum; fakat öfkelendiğinde saygı sınırının aşılmasını ve kırıcı bir dil kullanılmasını kabul etmiyorum." İşte bu cümle bir çatışma çağrısı değil, ilişkinin omurgasını koruyan en sağlıklı duruştur.

Peki, eşini affettiğinde o evlilikte kalman mı gerekir?

Cevap son derece net: Hayır. Eşini bağışlayabilir, içindeki öfkeyi serbest bırakabilir ama yine de o ilişkiyi bitirmeyi seçebilirsin. Affetmiş olman, evliliğini sürdürme yükümlülüğü getirmez. Ya da tam aksine, yaşanan büyük bir hataya rağmen kalmayı da seçebilirsin.

Belki birlikte kurduğunuz hayata değer veriyorsundur. Belki çocuklarının geleceğini düşünüyorsundur. Belki onu tüm hatasına rağmen hâlâ seviyorsundur ya da sadece "Ben bu evliliğe bir şans daha vermek istiyorum" diyorsundur.

Dışarıdan bakanların seni "bağımlı", "güçsüz" veya "kendine saygısı yok" diye etiketlemesi son derece yüzeysel bir değerlendirmedir. İncindiğin bir bağı onarmak istemek bir kişilik eksikliği değildir. Bir yapıyı yıkmak kadar, onu yeniden inşa etmeye talip olmak da cesaret ister.

Ancak affedip kalmayı seçtiğinde, hiçbir şey "eskisi gibi" olmak mecburiyetinde değil. Zaten olmamalıdır da. Bir krizden sonra ilişki tam olarak eski haline dönüyorsa, oradaki kırılmadan hiçbir ders çıkarılmamış demektir. Asıl ihtiyaç, yıkılan eski düzene dönmek değil; ilişkiyi daha şeffaf ve sağlam ilkelerle yeniden kurmaktır.

Bu yeniden kurulum sürecinde asıl sorumluluk hatayı yapan tarafa düşer. Hatayı yapan eşin savunmaya geçmeden dinleyebilmesi, karşı tarafın öfkesini kapsayabilmesi, sorumluluk alması ve en önemlisi şeffaf olması gerekir. Özür dilemek tek bir andır; zedelenen güven ise sadece ve sadece şeffaflığın devamlılığıyla yeniden inşa edilebilir.

Son olarak, bu yolculukta şu hayati soruyu kendine dürüstçe sormalısın: Evliliğinde kalmayı seçiyor musun, yoksa kalmaktan başka çaren olmadığını mı hissediyorsun?

Dışarıdan bakıldığında ikisi de aynı görünür: Aynı evde yaşamaya devam eden iki insan. Ama o iki insanın iç dünyasındaki karşılığı siyahla beyaz kadar farklıdır.

"Çok incindim ama eşimin çabasını görüyorum ve bu evi onunla yeniden kurmayı tercih ediyorum" demek bir irade göstergesidir. "Ne yaparsa yapsın sesimi çıkaramam, zaten gidecek başka yerim yok" demek ise seçeneksizlik hissidir. Bu çaresizlik illaki kişinin iç dünyasındaki bir kırılganlıktan kaynaklanmaz; bazen hayatın katı ve yalın gerçekleri söz sahibidir. Finansal dengeler, evlatların geleceği, toplumsal beklentiler ya da arkada duran bir desteğin yokluğu, kişinin hareket alanını somut biçimde kısıtlayabilir. Dolayısıyla aynı çatı altında kalma kararı; bazen sevgiden, bazen umuttan, bazen de hayatın kaçınılmaz koşullarından beslenen karmaşık bir düğümdür.

Eşini affedip yola devam etmeyi seçmek seni asla güçsüz kılmaz. Ne incindiğin için kendini suçlamaya ihtiyacın var ne de yaşadığın öfkeyi bastırmaya… Gerçek affetme; yaşananı yok saymak değil, kendi sınırlarını ve değerini koruyarak yola nasıl devam edeceğine özgürce karar verebilmektir.

Çünkü bir ilişkiyi sürdürmek için kendi varlığından vazgeçtiğin gün, affettiğin kişi eşin değil, kendi yok oluşun olur.

İnsan bazen neyin kendisine iyi gelmediğini açıkça görür. Artık aynı şekilde devam etmek istemediğini bilir; farklı kararlar almak, daha sağlıklı ilişkiler kurmak, kendisine daha iyi davranmak ister. Yine de değişim zamanı geldiğinde, kendisini dönüp dolaşıp aynı yerde bulur.

Çünkü bir alışkanlığın bize zarar verdiğini bilmek, onu bırakmaya her zaman yetmez.

Bizi yoran bazı davranışlara yalnızca alışmış olmayız; bir dönem onlara ihtiyaç da duymuş olabiliriz. Her şeyi kontrol etmek, duygularımızı saklamak, kimseyi hayal kırıklığına uğratmamaya çalışmak, sürekli güçlü görünmek ya da zorlandığımızı belli etmeden yolumuza devam etmek… Bugün hayatımızı daraltan bu davranışlar, geçmişte kendimizi korumanın bir yolu olmuş olabilir.

Bu nedenle değişim, çoğu zaman sandığımızdan daha karmaşık bir süreçtir. Mesele yalnızca “doğru” davranışı öğrenmek değildir. Aynı zamanda, bir zamanlar bize güven veren fakat artık gelişimimizi sınırlayan yöntemlerden vazgeçebilmektir.

Üstelik insan her zaman kendisi için iyi olanı değil, kendisine tanıdık geleni seçer. Tanıdık olan yorucu, hatta incitici olsa bile nasıl işlediğini biliriz. Yeni olan ise daha iyi bir ihtimal sunsa da belirsizdir. Bu yüzden bazen iyileşmek isterken eski düzenimize döner, huzuru ararken alıştığımız huzursuzluğu yeniden kurarız.

Belki de değişmekte zorlanmamızın nedeni irademizin zayıf olması değildir. Belki asıl zorluk, yeni bir hayata geçebilmek için eski hâlimizin bazı parçalarıyla vedalaşmamız gerektiğini fark etmektir.

Bizi koruyan şey, ne zaman bizi sınırlandırmaya başlar?

Her alışkanlık aynı şekilde oluşmaz. Bazıları günlük hayatı kolaylaştıran tekrarlarla gelişirken bazıları duygusal ihtiyaçlarımızın çevresinde şekillenir. Özellikle zor dönemlerde benimsediğimiz davranışlar, belirsizlikle ve yoğun duygularla baş etmemize yardımcı olabilir.

Örneğin her şeyi önceden düşünmeye çalışmak, hazırlıksız yakalanma korkusunu azaltabilir. İnsanları memnun etmek, reddedilme ihtimaline karşı geçici bir güven sağlayabilir. Duyguları bastırmak, taşıması zor bir acıyı bir süreliğine uzak tutabilir. Her sorunu tek başına çözmeye çalışmak ise başkalarına ihtiyaç duymanın yarattığı kırılganlıktan koruyabilir.

Bu davranışların ortak noktası, çoğu zaman bilinçli tercihler olmamalarıdır. İnsan bir sabah uyanıp bundan sonra kimseye güvenmemeye, hiçbir duygusunu göstermemeye ya da herkesi mutlu etmeye karar vermez. Bunlar genellikle tekrar eden deneyimlerin içinde, yavaş yavaş öğrenilir.

Bir çocuk üzgün olduğunda anlaşılmıyorsa duygularını saklamayı öğrenebilir. Hata yaptığında sevgiden veya ilgiden mahrum kalıyorsa kusursuz olmaya çalışabilir. İhtiyaçları sürekli geri plana atılıyorsa zamanla kendi ihtiyaçlarını önemsememeye başlayabilir. Böylece bir dönem işe yarayan davranış, yıllar sonra kişinin kendisiyle ve başkalarıyla kurduğu ilişkinin değişmez bir parçası gibi görünür.

Ancak hayatın bir döneminde koruyucu olan her yöntem, hayat boyu işlevsel kalmaz. Bir zamanlar güvenlik sağlayan kontrol ihtiyacı, daha sonra sürekli kaygı üretmeye başlayabilir. Kabul görmemize yardım eden uyumlu tarafımız, sınırlarımızı görünmez hâle getirebilir. Güçlü kalmamızı sağlayan bağımsızlığımız, yakınlık kurmamızı ve destek almamızı zorlaştırabilir.

Sorun, bu alışkanlıkların varlığından çok, artık değişen ihtiyaçlarımıza rağmen aynı işlevi sürdürmeleridir.

Zihin iyi olanı değil, tanıdık olanı seçtiğinde

Değişim isteği çoğunlukla bugünden doğar; alışkanlıklarımız ise geçmişin izlerini taşır. Bu nedenle ne istediğimizle otomatik olarak yaptığımız şey arasında bir mesafe oluşabilir.

Daha sakin bir hayat isterken kendimizi sürekli meşgul edebiliriz. Sağlıklı bir ilişki ararken duygusal olarak ulaşılması zor insanlara çekilebiliriz. Sınır koymak istediğimiz hâlde yine “evet” diyebilir, dinlenmeye ihtiyaç duyduğumuzu bildiğimiz hâlde duramayabiliriz.

Dışarıdan bakıldığında bu davranışlar tutarsız görünebilir. Oysa tanıdık olan, zihnimiz için öngörülebilirdir. Sonunda bizi mutsuz etse bile nasıl ilerleyeceğimizi bildiğimiz bir düzen sunar. Yeni bir davranış ise daha sağlıklı olsa bile henüz deneyimlemediğimiz sonuçlar taşır.

Sınır koyarsam sevilmeye devam edecek miyim? Yardım istersem zayıf mı görüneceğim? Kontrol etmezsem her şey dağılır mı? Kendimi sürekli kanıtlamazsam yine de değerli olacak mıyım?

Değişime gösterdiğimiz direncin altında çoğu zaman bu sorular vardır.

Bu yüzden yeni ve sağlıklı olan, başlangıçta huzurdan çok huzursuzluk yaratabilir. İlk kez “hayır” dediğimizde rahatlamak yerine suçluluk hissedebiliriz. Dinlenmeye başladığımızda sakinleşmek yerine içimizdeki eleştirel sesle karşılaşabiliriz. Güvenli bir ilişkide, alıştığımız yoğunluğu bulamadığımız için bir şeylerin eksik olduğunu düşünebiliriz.

Bu duygular her zaman yanlış bir seçim yaptığımızı göstermez. Bazen yalnızca alışılmış olanın dışına çıktığımızı gösterir.

Değişimin pek konuşulmayan tarafı: Yas

Değişim genellikle yeni başlangıçlarla birlikte düşünülür. Yeni kararlar, daha sağlıklı ilişkiler, güçlü sınırlar ve daha iyi bir hayat… Oysa her değişimin içinde, görünür ya da görünmez bir kayıp da vardır.

Bir alışkanlığı bıraktığımızda yalnızca bir davranıştan vazgeçmeyiz. O davranışın bize sunduğu güvenlikten, yıllardır bildiğimiz bir rolden ve kimi zaman kendimizi tanımlama biçimimizden de uzaklaşırız.

Her şeyi taşıyan kişi yardım istemeye başladığında, yalnızca sorumluluklarını paylaşmaz; “Bana ihtiyaç duyulduğu sürece değerliyim” inancıyla da karşılaşır. Herkesi memnun eden kişi sınır koyduğunda, yalnızca bir talebi reddetmez; başkalarının gözündeki yerini kaybetme ihtimalini göze alır. Sürekli güçlü olan kişi kırılganlığını gösterdiğinde ise yalnızca duygularını paylaşmaz; yıllardır kendisini koruyan zırhını da aralar.

Bu nedenle değişim bazen hafiflemekten önce ağırlaşmak gibi hissedilebilir.

Eski hâlimiz, bütün yorgunluğuna rağmen tanıdıktır. Yeni hâlimiz ise henüz yeterince prova yapmamıştır. Sınır koyarken sesi titreyebilir, yardım isterken utanabilir, dinlenirken suçluluk duyabilir. Doğru yönde ilerlediği hâlde yanlış bir şey yapıyormuş gibi hissedebilir.

Belki de değişirken kendimize zaman tanımamızın nedeni budur. Yalnızca yeni davranışlar edinmeye değil, eski kimliğimizin bazı parçalarına veda etmeye de ihtiyaç duyarız.

“Bunu neden yapıyorum?” yerine başka bir soru

Değiştirmek istediğimiz davranışlarla karşılaştığımızda kendimize karşı sertleşmeye eğilimliyiz. Neden hâlâ aynı şeyi yaptığımızı, bildiğimiz hâlde neden farklı davranamadığımızı sorgularız.

“Bunu neden yine yaptım?”

“Neden bir türlü hayır diyemiyorum?”

“Neden kendimi durduramıyorum?”

“Neden hâlâ bu kadar etkileniyorum?”

Bu soruların içinde çoğu zaman meraktan çok yargı vardır. Yargı ise davranışın altında ne bulunduğunu anlamamızı zorlaştırır.

Belki soruyu değiştirmemiz gerekir:

Bu alışkanlık beni neyden koruyor?

Sürekli çalışmak, yetersizlik hissinden uzak durmaya yardımcı olabilir. Her ayrıntıyı kontrol etmek, belirsizlik karşısındaki kaygıyı azaltabilir. Herkesi memnun etmek, terk edilme veya dışlanma korkusunu yatıştırabilir. Duygulardan uzaklaşmak, incinmenin yarattığı çaresizlikle karşılaşmayı erteleyebilir.

Bunu fark etmek, davranışı haklı çıkarmak ya da değiştirmekten vazgeçmek anlamına gelmez. Tam tersine, değişimin gerçekleşebileceği daha dürüst bir alan açar. Çünkü bir alışkanlığı yalnızca zayıflık olarak gördüğümüzde onunla savaşırız. Hangi ihtiyacımızı karşılamaya çalıştığını anladığımızda ise ona daha sağlıklı bir seçenek sunabiliriz.

Bir davranışın ne zaman başladığını, hangi durumlarda güçlendiğini ve bize ne sağladığını görmek; kendimizi suçlamaktan daha dönüştürücüdür.

Bırakmak yetmez, yerine yenisini koymak gerekir

Alışkanlıklarımızdan vazgeçmenin zor olmasının bir başka nedeni de arkalarında bıraktıkları boşluktur. Eski davranışı ortadan kaldırmak, o davranışa ihtiyaç duyan tarafımızı ortadan kaldırmaz.

İnsanları memnun etmekten vazgeçtiğimizde kabul edilme ihtiyacımız devam eder. Kontrolü azalttığımızda güven arayışımız kaybolmaz. Sürekli çalışmayı bıraktığımızda değerli hissetme ihtiyacımız bizimle kalır. Duygularımızı bastırmadığımızda ise bu kez onlarla nasıl kalacağımızı öğrenmemiz gerekir.

Dolayısıyla kalıcı değişim, yalnızca neyi yapmayacağımıza karar vermekle gerçekleşmez. Aynı ihtiyacı daha sağlıklı bir yoldan nasıl karşılayacağımızı da bulmamız gerekir.

Duyguları bastırmak yerine onları adlandırmayı, herkese yetişmek yerine kendi sınırlarımızı fark etmeyi öğrenebiliriz. Kusursuz olmaya çalışmak yerine hata yaptığımızda da değerli kalabildiğimizi deneyimleyebiliriz. Her şeyi tek başımıza taşımak yerine güvenli insanlardan destek istemeyi seçebiliriz. Belirsizliği tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, her şeyi bilmeden de ilerleyebileceğimizi görebiliriz.

Bunlar çoğu zaman büyük ve dramatik kararlarla başlamaz. Değişim, günlük hayatın içinde fark edilmesi kolay olmayan küçük seçimlerle kurulur.

Otomatik olarak “evet” demeden önce düşünmek için zaman istemek…

Yorulduğumuzu fark ettiğimizde kendimizi biraz yavaşlatmak…

Rahatsız olduğumuz bir şeyi görmezden gelmek yerine dile getirmek…

Zor bir duyguyu hemen susturmaya çalışmadan, bir süre onunla kalmak…

Her küçük seçim, zihnimize yeni bir ihtimali öğretir: Artık başka türlü de davranabilirim.

Eskiye dönmek, başa döndüğümüz anlamına gelmez

Değişim doğrusal bir süreç değildir. Bazen ilerler, bazen durur, bazen de eski alışkanlıklarımıza geri döneriz. Özellikle stresli ve belirsiz dönemlerde zihin en iyi bildiği yollara yönelir.

Uzun süredir sınır koymaya çalışan biri kendisini yeniden herkese yetişirken bulabilir. Duygularını ifade etmeyi öğrenen biri zorlandığında tekrar içine kapanabilir. Dinlenmesine izin vermeye başlayan biri yoğun bir dönemde yeniden yalnızca üreterek değerli hissetmeye çalışabilir.

Bu geri dönüşler, gösterdiğimiz bütün çabanın kaybolduğu anlamına gelmez. Değişimin ölçüsü, eski davranışın bir daha hiç ortaya çıkmaması değildir. Onu ne kadar erken fark ettiğimiz, altında yatan ihtiyacı ne kadar iyi anlayabildiğimiz ve yeniden seçim yapıp yapamadığımızdır.

Eskiden aylarca içinde kaldığımız bir döngüyü artık birkaç gün içinde fark ediyorsak, bu da değişimdir. Daha önce kendimizi acımasızca suçlarken bugün neye ihtiyaç duyduğumuzu sorabiliyorsak, bu da ilerlemedir.

İyileşmek kusursuz bir şekilde ilerlemek değil, kendimize geri dönebileceğimiz yolu giderek daha iyi bilmektir.

Eski hâlimizi suçlamadan vedalaşmak

Bugünkü farkındalığımızla geçmişteki seçimlerimize baktığımızda, kendimize kızmak kolaydır. Neden daha erken fark etmediğimizi, neden uzun süre dayandığımızı ya da neden farklı davranamadığımızı sorgulayabiliriz.

Oysa geçmişteki hâlimiz, bugün sahip olduğumuz bilgiye ve imkânlara sahip değildi. Belki o günlerde güçlü görünmek, yardım istememek, uyum sağlamak veya duygularımızı saklamak geliştirebildiğimiz en iyi çözümdü.

Bu davranışlar bizi eksiksiz biçimde korumamış olabilir; ancak bir şekilde devam etmemizi sağladılar. Bu nedenle iyileşmek, geçmişteki hâlimizi düşman ilan etmek değildir. Onun neden böyle davrandığını anlayabilmek, yükünü görmek ve artık her şeyi aynı şekilde taşımak zorunda olmadığımızı fark etmektir.

Bir alışkanlığın geçmişte gerekli olması, gelecekte de bizimle kalması gerektiği anlamına gelmez.

Bazı alışkanlıklara öfkeyle değil, teşekkür ederek veda edebiliriz:

“Bir zamanlar beni korudun. Fakat bugün sana eskisi kadar ihtiyacım yok.”

Belki gerçek değişim de tam olarak burada başlar. Kendimizden bambaşka bir insan yaratmaya çalıştığımız yerde değil; bir zamanlar hayatta kalmamızı sağlayan yolların artık iyi yaşamamıza yetmediğini kabul ettiğimiz yerde…

Çünkü iyi olmak bazen hayatımıza daha fazlasını eklemekten geçmez. Bazen daha az yük taşımayı, bize ait olmayan sorumlulukları bırakmayı ve ömrünü tamamlamış savunmalarımızdan ayrılmayı gerektirir.

Yeni bir hayata ulaşmak için her zaman daha hızlı yürümemiz gerekmez.

Bazen yalnızca, eski yollardan gitmeyi bırakmamız gerekir.

Her zaman iyi hissetmek zorunda değiliz. Sürekli iyi hissetme çabası, bazen duygularımızın önüne geçebilir.

“İyi hissetmeliyim” baskısı Son zamanlarda sosyal medyanın da etkisiyle iyi hissetmek adeta bir zorunluluk haline geldi. “Pozitif kal”, “enerjini yükselt”, “kendinin en iyi versiyonu ol” gibi mesajlar, farkında olmadan olumsuz duyguları tamamen kötü ve hayatımızda yer almaması gereken deneyimler olarak görmemize neden olabiliyor. Oysa üzüntü, kaygı, öfke ya da kıskançlık da insanın yaşadığı diğer duygular gibi deneyiminin doğal bir parçasıdır ve bireyin psikolojik iyilik hâlini sürdürebilmesi açısından önemli işlevlere sahiptir. Bu duygular yaşadıklarımızın bir sonucu olarak ortaya çıkar. Bu nedenle üzgün olduğumuzda hemen neşelenmeye çalışmak ya da bizi üzen kişi, davranış veya durumlardan kaçınmak, aslında yaşadığımız duyguyu sağlıklı bir biçimde deneyimlememize ve anlamlandırmamıza engel olabilir. Öfkelendiğimizde de hemen bu duygudan kurtulmaya çalışmak yerine, öfkenin bize ne anlatmaya çalıştığını anlamak daha işlevsel olacaktır. Psikolojik iyi oluş, hiç kötü hissetmemek anlamına gelmez. Aksine, hoş olmayan duygular ortaya çıktığında onları bastırmak yerine fark edebilmek, anlamlandırabilmek ve hayatımızı yalnızca bu duyguların yönlendirmesine izin vermeden sürdürebilmektir. Bu nedenle iyileşmek her zaman iyi hissetmek değildir; bazen iyi hissetmediğimiz hâlimizle kalabilmeyi, o duygulara alan açabilmeyi ve onların bize anlatmaya çalıştıklarını duyabilmeyi öğrenmektir.

Duygular neden var? Duygular çevremizde olup bitenleri değerlendirmemizde ve davranışlarımızı düzenlememizde yardımcı olan psikolojik süreçlerdir. Duygular, duyusal süreçlerin uygun biçimde yönlendirilmesine katkı sağladığında önemli bir işlev üstlenir. Bunun yanı sıra, karar verme süreçlerini destekleyebilir, içinde bulunduğumuz durum karşısında izlenebilecek en uygun yol konusunda bize bilgi sağlayabilir, başkalarının niyetlerini anlamamıza yardımcı olabilir ve bizi sosyal açıdan uygun davranışlara yönlendirebilir. Bu nedenle duygulara yalnızca bizi rahatsız eden içsel deneyimler olarak bakmak doğru olmayacaktır. Korku bizi olası tehditlere karşı hazırlarken, öfke sınırlarımızın ihlal edildiğine ilişkin bir sinyal oluşturabilir; üzüntü ise kayıp ve hayal kırıklıklarıyla baş etme süreçlerinde önemli bir rol oynayabilir. Kısacası, her duygunun yaşamımızda bir işlevi vardır. Bu açıdan baktığımızda, her olumsuz duyguyu bastırmak ya da ortadan kaldırmak yerine, duygunun ne zaman ve nasıl düzenlenmesi gerektiğini fark etmek psikolojik iyi oluşu sürdürmede önemli rol oynamaktadır. Literatürde duygu düzenleme ile ilgili farklı stratejilerin varlığı ve bu stratejilerin psikolojik işlevsellik açısından önemi birçok kez vurgulanmıştır. Güncel araştırmalar da hoş olmayan düşünce ve duygularla katı biçimde mücadele etmek yerine psikolojik esnekliğin geliştirilmesinin daha iyi psikolojik iyi oluşla ilişkili olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla, psikolojik iyi oluş, hiç üzülmemek ya da kaygılanmamak değil; yaşadığımız duyguları fark edebilmek, anlamlandırabilmek ve gerektiğinde onları düzenleyerek yaşamımıza devam edebilmektir.

Pozitiflik ne zaman toksikleşiyor? Pozitif düşünmek, yaşamın zorlukları karşısında umutlu kalabilmek açısından değerli olabilir; ancak olumlu düşünme bir zorunluluğa dönüştüğünde, kişinin gerçek duygularıyla arasına mesafe koymasına neden olabilir. Bazı durumlarda hissedilen korku, öfke, kaygı gibi negatif duyguların deneyimlenmesine engel olmak kişinin var olan durumları deneyimlemesine ve sağlıklı şekilde baş etme stratejileri geliştirmesinin önüne geçebilir. Özellikle sosyal medyanın yaygın kullanılmasıyla birlikte, devamlı olarak, iyi hissetmek, güzel görünmek, mutlu olmak bir zorunluluk hali gibi algılanmaya başlandı. Olumsuz duygular ise bu güçlü olma imgesine takılıp kalındığında birer başarısızlık gibi görüldü. Oysa psikolojik iyi oluş, yalnızca olumlu duyguların artırılmasıyla açıklanamaz; kişinin zorlayıcı duyguları da fark edebilmesi, kabul edebilmesi ve gerektiğinde düzenleyebilmesi önemlidir. Nitekim mutluluğa aşırı önem vermenin, kişinin kendisini iyi hissetmediği anlarda yaşadığı olumsuz duyguları daha yoğun değerlendirmesine yol açabileceği gösterilmiştir. Dolayısıyla sorun pozitif düşünmek değil; pozitif olmak zorunda hissetmektir.

Healing culture'ın paradoksu Son yıllarda hayatımıza giren “healing” kültürü, kendimizi tanımayı, geçmiş deneyimlerimizi anlamlandırmayı ve psikolojik olarak daha iyi bir noktaya ulaşmayı teşvik etmektedir. Bu açılardan bakıldığında oldukça sağlıklı ve bireyin kişisel gelişimine katkı sağlayan bir yaklaşım gibi görünse de zaman zaman farkında olmadan kişiyi bir “iyileşme zorunluluğu” içine sokabilmektedir. Yukarıda da bahsettiğim gibi, sosyal medyanın hayatımızdaki etkisinin artmasıyla birlikte kişiler hayatlarındaki her şeyin çözülmesi ve iyileşmesi gerektiğini düşünebilmektedir. Oysa her şeyi iyileştirmeye ya da çözmeye çalışmak yerine, duyguları anlamlandırmak, içinde bulunulan ana odaklanmak ve o duyguyu deneyimlemeye izin vermek psikolojik iyi oluşu daha fazla desteklemektedir. Her yaranın iyileştirilmesi, her olumsuz duygunun mutlaka ortadan kaldırılması ve kişinin sürekli olarak “kendinin daha iyi bir versiyonu” olması gerektiği düşüncesi, psikolojik iyi oluşu ulaşılması gereken kusursuz bir hedefe dömüştürebilmektedir. Oysa bir insanın hiçbir zaman kaygılanmaması, üzülmemesi, ya da geçmişinden etkilenmemesi olağan değildir. Aksine, psikolojik esneklik yaklaşımı ile birlikte zorlayıcı içsel deneyimleri tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, bu deneyimlere alan açarak kişinin kendi değerleri doğrultusunda yaşamını sürdürmesini vurgular. İyileşmek, geçmişinden tamamen kopmak değil; geçmişin bugünü bütünüyle yönetmesine izin vermeden onunla birlikte yaşayabilmektir. Kabul ve kararlılık terapisi (ACT) bu noktada önemli bir bakış açısı sunar. ACT, kişinin zorlayıcı düşünce ve duygularını tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, bu deneyimlere daha açık ve esnek bir biçimde yaklaşmasını ve yaşamını kendi değerleri doğrultusunda sürdürmesini hedefler. Yaklaşımın merkezinde yer alan psikolojik esneklik, kişinin hoş olmayan duygular yaşarken de içinde bulunduğu ana temas edebilmesini ve kendisi için anlamlı olan davranışlara yönelebilmesini ifade eder. Daha önce bahsettiğimiz gibi hiç üzülmemek ya da artık kaygılanmamak yerine bu duygular hayatımızdayken devam edebilmek bu bakış açısının esas hedefidir.

Geçmişimizden Kurtulmak mı, Onunla Yaşamayı Öğrenmek mi? Her bir duygu birey için önemlidir. Hem olumlu hem de olumsuz duygular hayatın doğal bir parçasıdır. Elbette iyi hissetmek ya da mutlu olmak çoğu zaman tercih edeceğimiz bir durum olabilir ancak hayat her zaman bizim mutlu ya da sakin hissedeceğimiz şekilde ilerlemez. Zaman zaman zorlayıcı durumlarla karşılaşabilir, bunun sonucunda öfke, kıskançlık, üzüntü ya da hayal kırıklığı hissedebiliriz. Günümüzde sürekli “iyi olma hali” vurgulanırken aslında psikolojik iyi oluş için gereken sağlıklı baş etme stratejileri geliştirmek yerine sürekli olumlu duygular yaşamaya yönelik bir baskı hissedebiliyoruz. Oysa birini kaybettiğimizde üzülmek, haksızlığa uğradığımızda öfkelenmek olağan ve doğal tepkilerdir. Kişi, psikolojik esneklik ile zorlayıcı durumlar karşısında sağlıklı bir şekilde baş edebildiğinde hayatını psikolojik iyilik oluşla devam ettirmesi daha olasıdır. Bu durum geçmişte yaşanan olumsuz duygular için de geçerlidir. Bugünkü hayatımızın tamamen geçmiş tarafından şekillendirilmesine ya da geçmişte takılı kalmaya çalışmak yerine, içinde bulunduğumuz ana odaklanarak hem olumlu hem de olumsuz duygularımızın farkında olarak yaşamaya devam edebilmek önemlidir. Kişi geçmişiyle yaşamayı öğrendiğinde, geçmişten gelen zorlayıcı duygu ve düşüncelerle daha sağlıklı bir ilişki kurabilir; kendisini ve yaşadıklarını kabul ederek hayatına devam edebilir. Dolayısıyla, asıl önem verilmesi gereken, geçmişimizden tamamen kurtulmak değil; onunla yaşamayı öğrenebilmektir.

Kaynakça

• American Psychological Association. (n.d.). acceptance and commitment therapy (ACT). In APA dictionary of psychology. Retrieved August 27, 2026, from https://dictionary.apa.org/acceptance-and-commitment-therapy
• Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological inquiry, 26(1), 1-26.
• Mauss, I. B., Savino, N. S., Anderson, C. L., Weisbuch, M., Tamir, M., & Laudenslager, M. L. (2012). The pursuit of happiness can be lonely. Emotion, 12(5), 908.
• Messina, I., Grecucci, A., & Viviani, R. (2021). Neurobiological models of emotion regulation: A meta-analysis of neuroimaging studies of acceptance as an emotion regulation strategy. Social cognitive and affective neuroscience, 16(3), 257-267.
• Ong, C. W., Barthel, A. L., & Hofmann, S. G. (2024). The relationship between psychological inflexibility and well-being in adults: A meta-analysis of the Acceptance and Action Questionnaire. Behavior therapy, 55(1), 26-41.

“İyi çocuk” olmayı öğrenmek Sınır koyma şeklimizin temelleri çoğu zaman erken dönem ilişkilerimizde oluşur. Çocuk, yalnızca ne yapması gerektiğini değil, ilişkiler içinde nasıl biri olması gerektiğini de öğrenir. Çocuk, ihtiyaçlarını ifade ettiğinde suçlulukla karşılaşıyor ve kabul görmek için sürekli uyum sağlaması gerektiğini öğreniyorsa; kabul görmek için başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarından öne koyması gerektiği fikrini içselleştirebilir. Ve böyle bir öğrenme yetişkinlikte de devam edebilir. Kişi istemediği hâlde yardım eder. Yorulduğu hâlde dinlemeye devam eder. Kendi planlarını iptal eder. Rahatsız olduğu davranışları dile getirmez. Bir şeyden hoşlanmadığında bile “sorun değil” der. Ve bütün bunları yaparken dışarıdan uyumlu, anlayışlı ve fedakâr biri gibi görünür.

Sınır koymamak ilişkileri koruyor mu? Hayır demekten kaçınan kişinin temel motivasyonlarından biri çoğu zaman ilişkiyi korumaktır. Fakat burada mühim bir çelişki vardır. Söylenmeyen her “hayır”, içeride başka bir duygunun birikmesine neden olabilir. Biriken kırgınlık zamanla öfkeye, öfke ise ifade edilmediğinde uzaklaşmaya dönüşebilir. Bu nedenle sınırların olmadığı ilişkiler her zaman daha sağlıklı ilişkiler değildir. Sağlıklı bir ilişkide “evet” kadar “hayır” da mümkün olmalıdır. Birine yardım etmek istiyorsanız yardım edebilirsiniz. Arkadaşınızı dinlemek istiyorsanız dinleyebilirsiniz. Ailenizle vakit geçirmekten hoşlanıyorsanız zaman ayırabilirsiniz. Ancak bunların anlamlı olabilmesi için seçilebilir davranışlar olması gerekir.

Peki ya suçluluk? Belki de sınır koymanın en zor tarafı tam olarak burasıdır. Kişi ilk kez hayır dediğinde karşısındaki gerçekten kızabilir, kırılabilir veya hayal kırıklığı yaşayabilir. Fakat daha sık karşılaşılan şey, dışarıdaki tepkiden önce içeride yükselen suçluluktur. Acaba yanlış mı yaptım? Biraz yardımcı olmalı mıydım? Çok mu sert konuştum? Burada unutulmaması gereken önemli bir şey vardır: Suçluluk hissetmek, suçlu olduğunuz anlamına gelmez. Uzun süre başkalarının beklentilerine göre hareket etmiş biri için kendi sınırlarını korumak başlangıçta alışılmadık hissettirebilir. Alışılmadık olan ise zihnimiz tarafından zaman zaman yanlışmış gibi yorumlanabilir.

Sınır koymak, karşımızdaki kişiye sert davranmak anlamına gelmez. Bugün bunu yapabilecek durumda değilim. Bu konuda yardımcı olamayacağım. Şu an buna ayıracak enerjim yok. Bunu yapmak istemiyorum. Bunların hiçbiri saldırgan cümleler değildir. Sınır koymanın amacı karşı tarafı cezalandırmak değil, kişinin kendi ihtiyaçlarına önem vermesidir.

Her hayır, aslında bir evet taşır Bir daveti reddettiğinizde dinlenmeye evet diyor olabilirsiniz. Bir işi üstlenmediğinizde kendi sınırlarınıza evet diyor olabilirsiniz. Bir ilişkide sizi rahatsız eden davranışı dile getirdiğinizde özsaygınıza evet diyebilirsiniz. Bu nedenle hayır demek yalnızca reddetmek değildir. Kişinin hayatında kendisi için açtığı küçük bir alandır.

Herkesi memnun etmeye çalışırken kendinden vazgeçme. Bazen en gerekli “hayır”, başkalarına değil, kendini sürekli ikinci plana atan tarafına söylediğindir.